Kısaca
Rögar, kuyu ve kanalizasyon kanallarında atmosfer, atık suyun içindeki organik maddenin ayrışmasıyla sürekli değişir; hidrojen sülfür birikebilir, oksijen azalabilir, metan ise patlayıcı karışım oluşturabilir. Bu yüzden girişten önce farklı derinliklerde gaz ölçümü, çalışma boyunca mekanik havalandırma ve sürekli izleme, yüzeyde hiç ayrılmayan bir gözcü ve dışarıdan kurtarmaya hazır tripod düzeni şarttır.
Rögar çalışması iş güvenliği neden ayrı ele alınır?
Rögar, kuyu ve kanal, kapalı alanın tipik örnekleridir: girişi dar, havalandırması doğal olarak yetersiz ve sürekli çalışmak için tasarlanmamış yerler. Kapalı alan çalışmasının genel kurallarını kapalı alanda çalışma yazımızda anlattık. Rögar çalışması iş güvenliği ise üç noktada bir tanktan veya silodan ayrılır:
- Atmosfer kendini yeniler. Bir tank boşaltılıp temizlendikten sonra atmosferi büyük ölçüde sabit kalır. Kanalizasyonda ise atık su ve çamur gaz üretmeye devam eder; hattın başka bir noktasından gelen gaz da çalışma noktasına ulaşabilir.
- Akış aniden değişebilir. Yağmur, yukarıdaki bir pompa istasyonunun devreye girmesi veya bir fabrikanın deşarjı, kanaldaki su seviyesini dakikalar içinde yükseltebilir.
- Çalışma alanı çoğu zaman yoldadır. Açık bir rögar kapağı hem içerideki çalışan hem yayalar ve sürücüler için risk oluşturur.
Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-1, kanalizasyon, lağım, kuyu ve kanal işlerini yapı işleri arasında sayar; Ek-2 ise boğulma riski bulunan işleri ve kuyu işlerini özel risk oluşturan işler arasında gösterir.
H2S zehirlenmesi: kokuya güvenmeyin
Hidrojen sülfür (H₂S), atık sudaki organik maddelerin oksijensiz ortamda ayrışmasıyla oluşur. Atık su çalkalandığında, örneğin düşü yapılarında, pompa istasyonlarında, basınçlı hatların boşaldığı noktalarda ya da çamur karıştırıldığında, sudaki H₂S hızla havaya geçer. Gaz havadan ağır olduğu için rögar ve kuyunun dibinde, çalışanın eğildiği seviyede birikir.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’e göre hidrojen sülfürün 8 saatlik sınır değeri 5 ppm (7 mg/m³), 15 dakikalık kısa süreli sınır değeri 10 ppm (14 mg/m³)’dir.
H2S zehirlenmesi vakalarının ortak bir özelliği vardır: çalışan kokuyu bir uyarı olarak görür. Düşük derişimde H₂S’nin çürük yumurta kokusu belirgindir; ancak derişim arttıkça koku alma duyusu hızla yorulur ve felç olur. Koku azaldığında “gaz gitti” sanılır, oysa tam tersi olabilir. Yüksek derişimde H₂S ani bilinç kaybına ve solunumun durmasına yol açar. Kurtarmak için içeri giren ikinci ve üçüncü kişinin de aynı şekilde bayılması, bu kazaların en acı yönüdür.
Oksijen eksikliği ve diğer gazlar
Kanalizasyonda bakteriler oksijeni tüketir; metan ve karbondioksit gibi gazlar da havanın yerini alır. Normal havada oksijen oranı yaklaşık %20,9’dur. Uluslararası uygulamada, örneğin ABD iş güvenliği idaresi OSHA’nın kapalı alan standardında, hacimce %19,5’in altı oksijen yetersizliği kabul edilir. Oksijen eksikliği belirti vermeden muhakeme yeteneğini bozar; çalışan tehlikeyi fark edemeden zayıflar.
| Gaz | Kaynağı | Nerede birikir? | Dedektörde |
|---|---|---|---|
| Hidrojen sülfür (H₂S) | Organik maddenin oksijensiz ayrışması, çalkalanan atık su | Dipte, çamur ve su yüzeyine yakın | ppm olarak okunur |
| Oksijen eksikliği | Bakterilerin tüketmesi, başka gazların havanın yerini alması | Her seviyede, özellikle durgun bölümlerde | % olarak okunur |
| Metan | Çamurun ayrışması | Üst bölümlerde, kapağın altında | Alt patlama sınırının %’si |
| Karbonmonoksit | Rögar yanına konan jeneratör veya araç egzozu | Girişe ve havalandırma emişine yakın | ppm olarak okunur |
| Yakıt ve çözücü buharları | Kanala karışan yakıt veya kimyasal deşarj | Dipte, çoğu buhar havadan ağırdır | LEL sensörü veya özel sensör |
Metanın havayla oluşturduğu karışım tutuşabilir; bu yüzden kıvılcım çıkaran alet, açık alev ve sigara rögar çevresinde kullanılmaz.
Kanalizasyon çalışmasında havalandırma
Kanalizasyon çalışması öncesinde doğal havalandırmaya güvenilmez. Kapağın açık bırakılması hava değişimi sağlamaz; ağır gazlar dipte kalmaya devam eder.
- Mekanik havalandırma kurun. Temiz havayı bir fan ve esnek kanal ile çalışma seviyesine kadar indirin. Fanın emişini egzoz gazlarından, jeneratörden ve araç yolundan uzakta, temiz havanın olduğu tarafa koyun.
- Komşu kapakları değerlendirin. Akış yönünde ve karşı yönde bir kapak açmak hava akışına yardım edebilir; açılan her kapak da trafik ve düşme açısından korunmalıdır.
- Havalandırmayı kesintisiz sürdürün. Çalışma boyunca fan çalışır; atmosfer kendini yenilediği için girişten önce yapılan havalandırma tek başına yeterli değildir.
- Oksijen vermeyin. Havalandırma yalnızca temiz havayla yapılır; ortama oksijen vermek yangın riskini artırır.
- Havalandırmadan sonra yeniden ölçün. Giriş kararı havalandırma sonrası ölçüme göre verilir.
Gaz ölçümü: girişten önce ve çalışma boyunca
Ölçüm kapalı alan giriş izninin parçasıdır; izin sisteminin genel işleyişi iş izin sistemi yazımızdadır. Rögar ve kuyuya özgü adımlar şöyledir:
- Önce dışarıdan ölçün. Kapak açıldığında içeri eğilmeden, pompalı dedektör ve sonda hortumuyla ölçüm yapın.
- Farklı derinliklerde ölçün. Üst bölüm metan, dip bölüm H₂S ve ağır buharlar için kritik olduğundan ölçümü üst, orta ve alt seviyelerde tekrarlayın; hortumun gecikme süresini bekleyin.
- İçerideki kişi kişisel dedektör taşısın. Çalışma boyunca oksijen, yanıcı gaz, H₂S ve CO’yu sürekli ölçen bir dedektör yakaya takılır; alarmda beklemeden çıkılır.
- İş atmosferi değiştirir. Çamur temizliği, tıkanıklık açma veya su seviyesinin düşmesi H₂S’yi aniden artırabilir; bu işler öncesinde ölçümü yenileyin.
- Dedektörü günlük test edin. Fonksiyon testini geçemeyen cihaz kullanılmaz; kalibrasyon tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sensör türleri, alarm eşikleri ve ölçüm kaydı için kapalı alan gaz ölçümü yazımıza bakın.
Yüzeyde bekleyen gözcünün görevleri
Kuyu ve rögar çalışmalarında yüzeyde bekleyen gözcü, içerideki kişinin hayat güvencesidir. Gözcünün görevleri yazılı olmalı ve gözcüye başka iş verilmemelidir:
| Gözcü yapar | Gözcü yapmaz |
|---|---|
| Girişten çıkışa kadar yüzeyde kalır | İçerideki kişiyi kurtarmak için içeri girmez |
| İçeride kaç kişi olduğunu ve kim olduğunu kaydeder | Kısa süreliğine bile yerinden ayrılmaz |
| İçerideki kişiyle sesli, telsizle veya ip işaretiyle sürekli iletişim kurar | Başka bir işe, örneğin malzeme taşımaya yardım etmez |
| Dedektör alarmını, hava ve akış değişimini izler | Alarmı “cihaz hatası” sayıp çalışmayı sürdürmez |
| Kapak çevresini bariyerle korur, yaya ve aracı uzak tutar | Açık kapağı korumasız bırakmaz |
| Tehlikede içeridekileri çağırır, 112’yi arar ve dışarıdan kurtarmayı başlatır | Kurtarma ekibi gelmeden plansız müdahaleye girişmez |
Kuyu içi çalışmada çalışan, tam vücut kemeriyle tripoda bağlı vinç halatına bağlanır; böylece bilinç kaybında gözcü onu içeri girmeden yukarı çekebilir. Kuyu içi çalışma başlamadan tripod kurulmuş, vinç denenmiş ve halat bağlanmış olmalıdır. Kurtarma düzeni için kapalı alanda kurtarma yazımız yol gösterir.
Yol üzerindeki çalışmalarda kapak çevresi, sürücülerin uzaktan görebileceği şekilde işaretlenmeli ve çevrilmelidir; işaretlerin biçimi için sağlık ve güvenlik işaretleri yazımıza bakabilirsiniz.
Atık su tesisi güvenliği: biyolojik riskler ve hijyen
Atık su tesisi güvenliği gazla sınırlı değildir. Atık su ve çamur; hepatit A, leptospiroz ve tetanoz gibi enfeksiyonlara yol açabilecek mikroorganizmalar taşır. Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik bu maruziyetin risk değerlendirmesinde ele alınmasını ister; risk grupları için biyolojik etkenler ve risk grupları yazımıza bakın.
- Su geçirmez eldiven, çizme ve iş kıyafeti kullanın; çalışma sonrası duş ve kıyafet değişimi için yer ayırın.
- Yeme, içme ve sigara öncesinde elleri yıkayın; yaraları su geçirmez bantla kapatın.
- Hangi aşıların gerektiğine işyeri hekimi risk değerlendirmesine göre karar verir; planlama için işyerinde aşılama programı yazımıza bakın.
- Arıtma tesislerinde havalandırma ve çöktürme havuzlarının kenarlarında korkuluk ve can simidi bulundurun; havuza düşme boğulma riski taşır.
Bursa ve çevre illerdeki altyapı yüklenicileri, belediye ve su idarelerine iş yapan firmalar ile kendi arıtma tesisi olan sanayi işletmeleri için iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde rögar ve kuyu çalışmalarının izin, ölçüm ve gözcü düzenini kuruyoruz. Yapı işlerine yaklaşımımız inşaat sayfamızda, yönetmeliğin genel çerçevesi yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımızdadır.
Sık Sorulan Sorular
Rögara girmeden önce hangi gazlar ölçülmeli?
En az oksijen, yanıcı gaz (alt patlama sınırının yüzdesi), hidrojen sülfür ve karbonmonoksit ölçülmelidir. Ölçüm, içeri eğilmeden pompalı dedektörle ve üst, orta, alt seviyelerde yapılır; çalışma boyunca kişisel dedektörle sürdürülür.
H2S kokusu kaybolduysa ortam güvenli midir?
Hayır. Yüksek derişimde H₂S koku alma duyusunu felç eder; koku alınmaması gazın gittiğini değil, derişimin yükselmiş olabileceğini gösterebilir. Karar yalnızca ölçüme göre verilir.
Gözcü içerideki kişi bayılırsa ne yapmalı?
İçeri girmez. Yardım çağırır, 112’yi arar ve tripod vinciyle kişiyi dışarıdan yukarı çekmeye çalışır. İçeri yalnızca uygun solunum cihazı ve kurtarma donanımı olan, eğitimli kurtarma ekibi girer.
Kanalizasyon çalışmasında filtreli maske yeterli mi?
Hayır. Filtreli maske oksijen sağlamaz ve yüksek H₂S derişiminde koruma sınırlıdır. Atmosfer havalandırmayla güvenli hâle getirilmeli, bu mümkün değilse hava beslemeli solunum cihazı kullanılmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.