Kısaca
Merkezi sterilizasyon ünitesinde riskler alanlara göre değişir: kirli alanda kesici alet ve biyolojik bulaş, yıkama alanında dezenfektan buharı, sterilizasyon alanında otoklav basıncı, buhar ve sıcak yük, düşük sıcaklık yöntemlerinde etilen oksit. Bu yazı her alanın tehlikesini, otoklavın periyodik kontrolünü ve kanserojen gazlarla çalışmanın önlem sırasını anlatır.
Sterilizasyon ünitesi iş güvenliği: kirli alandan steril depoya
Merkezi sterilizasyon ünitesi, ameliyathaneden ve servislerden gelen kirli aletin yıkanıp paketlenerek tekrar steril hâle geldiği bir hattır. Sterilizasyon ünitesi iş güvenliği bu hattın her bölümünde farklı bir tehlikeyle karşılaşır. Çalışan aynı vardiyada kirli alette kesici uçla, yıkama makinesinin önünde dezenfektan buharıyla ve otoklav kapısında sıcak buharla temas edebilir.
| Alan | Başlıca tehlike | Örnek önlem |
|---|---|---|
| Kabul ve kirli alan | Kesici alet, kan ve vücut sıvısı, ağır set taşıma | Kapalı taşıma kabı, kesici atık kutusu, eldiven ve yüz siperi, taşıma arabası |
| Yıkama ve dezenfeksiyon | Dezenfektan buharı ve sıçraması, sıcak su | Kapalı yıkama-dezenfeksiyon cihazı, yerel havalandırma, göz koruması |
| Paketleme | Tekrarlayan hareket, uzun süre ayakta durma | Ayarlanabilir masa, görev dönüşümü |
| Sterilizasyon | Otoklav basıncı, buhar, sıcak yük, etilen oksit | Periyodik kontrol, kapı kilidi, soğuma süresi, kapalı sistem ve gaz algılama |
| Steril depo | Raflarda uzanma, istif | Ağır setleri bel hizasına koyma, basamak |
Alanların fiziksel olarak ayrılması yalnızca sterilizasyon kalitesi için değil, çalışan güvenliği için de önemlidir: kirli alandaki biyolojik ve kesici riskler temiz alana taşınmaz.
Otoklav güvenliği: basınç, buhar ve kapı
Buharlı otoklav, basınç altında çalışan bir kaptır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, otoklavı periyodik kontrole tabi ekipmanlar arasında sayar: standartlarda daha kısa bir süre belirtilmemişse kontrol yılda bir yapılır ve TS EN 285+A1 ile TS EN 13060+A1 standartlarındaki kriterlere uygun olarak yürütülür. Aynı yönetmeliğe göre ekipmanın bakımını yapan kişi, o ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz.
Yıllık kontrolün arasında, günlük işletmede şu noktalara dikkat edilir:
- Kapı: Kapı, çevrim bitmeden ve iç basınç güvenli seviyeye inmeden açılmamalıdır. Kapı kilidinin bu işlevi düzenli denenir; arızalı kilitle cihaz çalıştırılmaz.
- Conta ve sızıntı: Kapı contasındaki aşınma ve çevrim sırasında kapı kenarından buhar kaçağı bakım kaydına geçer.
- Emniyet ventili ve göstergeler: Basınç ve sıcaklık göstergeleri okunur durumda olmalı, emniyet ventilinin önü kapatılmamalıdır.
- Uyarılar: Cihazın verdiği alarmlar, “nasılsa geçer” diye susturulmaz; alarm talimatı cihazın yanında asılı olur.
- Eğitim: Otoklavı yalnızca kullanım eğitimi almış çalışanlar çalıştırır.
Basınçlı kapların genel kuralları için basınçlı kap ve kompresör tankı, kontrol raporlarındaki ifadeler için periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazılarımıza bakabilirsiniz.
Sterilizasyon yanığı: sıcak yük, buhar ve yoğuşma
Sterilizasyon yanığı çoğunlukla çevrim bittikten sonra olur. Kapı açıldığında yükselen buhar yüze ve kollara gelir; raf arabası ve metal kaplar bir süre yakacak kadar sıcak kalır; set içinde biriken yoğuşma suyu taşıma sırasında dökülebilir.
Önlemler:
- Kapı açılırken yüz kapı hizasında tutulmaz; kapı aralanır ve buharın dağılması beklenir.
- Yük, imalatçının ve ünitenin belirlediği soğuma süresi dolmadan elle tutulmaz.
- Sıcak raf ve kaplar için ısıya dayanıklı eldiven kullanılır; yükleme arabası sıcakken itilirken kollar gövdeden uzak tutulur.
- Kapı önündeki zemin, yoğuşma suyu nedeniyle kaygan kalabilir; kaymaz ayakkabı kullanılır ve zemin kuru tutulur.
İlk müdahale adımları için işyerinde yanık ilkyardımı yazımıza bakabilirsiniz.
Etilen oksit maruziyeti: kanserojen gazla çalışmak
Isıya dayanıksız aletlerin sterilizasyonunda kullanılan etilen oksit, hem yanıcı hem de kanserojen ve mutajen olarak sınıflandırılmış bir gazdır. Etilen oksit maruziyeti kokuyla fark edilemez; düşük düzeylerde uyarı vermeyebilir. Bu nedenle önlemler, Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik sırasıyla kurulur:
- İkame (md. 6): Teknik olarak mümkünse aletin daha az tehlikeli bir yöntemle sterilize edilip edilemeyeceği değerlendirilir. Hidrojen peroksit gibi düşük sıcaklık yöntemleri bu değerlendirmenin konusudur.
- Kapalı sistem (md. 7): Etilen oksit sterilizatörü ve havalandırma (aerasyon) bölümü kapalı sistem olarak çalışır; havalandırma süresi dolmadan yük dışarı alınmaz.
- Erken uyarı (md. 7): Yönetmelik, kanserojen maddenin beklenmedik biçimde ortama yayılmasının erken tespiti için uygun ölçüm sistemleri bulunmasını ister. Sterilizatör odasında sürekli gaz algılama ve alarm bu hükmün karşılığıdır.
- Organizasyon: Odaya giriş yalnızca yetkili kişilere açıktır, oda uyarı işaretleriyle belirlenir, burada yeme ve içme yasaktır. Gaz kartuşları imalatçı talimatına göre ve yanıcı madde kurallarına uygun depolanır.
- Kayıt (md. 14 ve 17): Etilen oksite maruz kalabilecek çalışanların listesi ve maruziyet kayıtları tutulur; bu kayıtlar ile sağlık gözetimi kayıtları maruziyet sona erdikten sonra en az 40 yıl saklanır.
Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.
Dezenfektan buharı: yıkama ve yüksek düzey dezenfeksiyon
Elle ön temizlikte kullanılan deterjanlar, yüksek düzey dezenfektanlar ve bazı düşük sıcaklık sterilizasyon yöntemlerinde kullanılan kimyasallar gözü, cildi ve solunum yollarını tahriş edebilir. Dezenfektan buharı en çok açık kaplarda bekletme, elle karıştırma ve sıcak suyla seyreltme sırasında yayılır.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik md. 7’nin önlem sırası burada da geçerlidir: önce daha az tehlikeli ürün, sonra kapalı sistem ve havalandırma gibi mühendislik önlemleri, en son kişisel koruma. Uygulamada bu şu anlama gelir:
- Mümkün olan aletler, kapalı yıkama-dezenfeksiyon cihazlarında işlenir.
- Elle işlem yapılan lavabo ve bekletme kaplarının kapağı kapalı tutulur, alana yerel havalandırma yapılır.
- Ürün, güvenlik bilgi formundaki oranla ve etiketli kaplarda seyreltilir.
- Göz ve yüz koruması ile ürüne uygun eldiven kullanılır; göz duşu ulaşılabilir yerde bulunur.
Yönetmeliğin Ek-1’inde hidrojen peroksit için 8 saatlik sınır değer 1 ppm (1,4 mg/m³) olarak verilmiştir. Hidrojen peroksitli sistemlerin kullanıldığı ünitelerde ölçüm planı bu değer dikkate alınarak yapılır. Yönetmeliğin genel çerçevesi için kimyasal maddeler yönetmeliği yazımıza bakabilirsiniz.
Kirli alet taşıma: kesici, biyolojik ve ağırlık
Kirli aletin ameliyathaneden üniteye taşınması, kesici uçların ve biyolojik bulaşın en çok gözden kaçtığı aşamadır. Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik md. 17, insan sağlığı hizmeti verilen işyerlerinde hasta kaynaklı örnek ve maddelerdeki biyolojik etken belirsizliğinin risk değerlendirmesinde özellikle dikkate alınmasını ister.
Taşıma ve kabul için kurallar:
- Kesici atıklar ve tek kullanımlık bıçaklar ameliyathanede, kullanım noktasında ayrılır; sete bırakılmaz.
- Kirli setler kapalı ve sızdırmaz taşıma kaplarında, kirli asansör veya kirli koridor kullanılarak taşınır.
- Kirli alanda setler açılırken aletler elle tek tek toplanmaz; set sepetiyle birlikte işlem görür.
- Ağır setler bel hizasında tutulur, raf ve masa yükseklikleri buna göre düzenlenir.
Batma ve kesik yaralanmalarında yapılacakları kesici-delici alet yaralanması, risk gruplarını biyolojik etkenler ve risk grupları yazımızda anlattık. Antineoplastik ilaçlarla kirlenmiş malzemeler için antineoplastik ilaç hazırlamada maruziyet yazımıza bakabilirsiniz.
Bursa ve çevre illerdeki hastane ve cerrahi merkezlerde risk değerlendirmesi yaparken sterilizasyon ünitesini alan alan gözlemliyor, otoklavın periyodik kontrol takvimini periyodik kontrol planına bağlıyoruz. Sağlık kuruluşlarına özgü diğer konular sağlık kuruluşları sektör sayfamızda yer alıyor.
Sık Sorulan Sorular
Otoklav periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre standartlarda daha kısa bir süre belirtilmemişse yılda bir. Kontrol, TS EN 285+A1 ve TS EN 13060+A1 standartlarındaki kriterlere göre periyodik kontrol yapmaya yetkili kişilerce yapılır.
Etilen oksit sterilizatörü olan odada hangi önlemler zorunludur?
Kanserojen veya Mutajen Maddeler Yönetmeliği; kapalı sistem, maruz kalan çalışan sayısının en aza indirilmesi, alanın işaretlenmesi, beklenmedik yayılımın erken tespiti için ölçüm sistemi ve maruziyet kayıtlarının tutulmasını ister. Kayıtlar en az 40 yıl saklanır.
Otoklav kapısı neden çevrim bitmeden açılmamalı?
Çevrim sırasında iç hacim basınç altındaki sıcak buharla doludur. Kapının erken açılması ciddi buhar yanığına ve kapının basınçla savrulmasına yol açabilir. Kapı kilidi bu nedenle düzenli denenir.
Sterilizasyon ünitesi çalışanları hangi KKD’yi kullanmalı?
Alana göre değişir: kirli alanda sıvı geçirmez önlük, eldiven ve yüz siperi; yıkama alanında kimyasala uygun eldiven ve göz koruması; sterilizasyon alanında ısıya dayanıklı eldiven ve kaymaz ayakkabı. Seçim risk değerlendirmesine göre yapılır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.