Süt Tesislerinde CIP Temizliği ve Kimyasallar

CIP temizliği güvenliği: risk nerede başlar?

CIP (cleaning in place), üretim ekipmanını sökmeden yerinde temizleyen sistemdir. Süt tesislerinde çiğ süt tankları, pastörizatörler, yoğurt ve ayran tankları, dolum makineleri ve aradaki boru hatları her üretimden sonra bu yöntemle temizlenir. Sistem temizlik çözeltilerini kendi tanklarında hazırlar, pompalarla hatta gönderir ve geri toplar. Otomasyon sayesinde temizlik çoğu zaman bir ekrandan başlatılır; bu kolaylık CIP temizliği güvenliği açısından da risklerin görünmez kalmasına yol açar.

Tipik bir CIP döngüsü ve her adımın öne çıkan riski şöyledir:

Adım	Ne dolaşır?	Başlıca risk
Ön durulama	Su	Hattın yanlış yönlendirilmesi, ürünle karışma
Kostik yıkama	Sıcak sodyum hidroksit çözeltisi	Ciltte ve gözde ağır kimyasal yanık, sıcak sıvı yanığı
Ara durulama	Su	Kalıntı kostik
Asit yıkama	Nitrik veya fosforik asit çözeltisi	Kimyasal yanık, asit buharı
Dezenfeksiyon	Perasetik asit veya sıcak su	Tahriş edici buhar, oksitleyici kimyasal
Son durulama	Su	Temizlik bitti sanılarak erken müdahale

Konsantrasyon ve sıcaklık değerleri tesisten tesise değişir; kendi CIP reçetenizi ve kimyasal tedarikçinizin güvenlik bilgi formlarını risk değerlendirmesinin temeli yapın. Bursa’da Karacabey ve Mustafakemalpaşa çevresindeki süt ürünleri işletmeleri ile bölgedeki içecek tesisleri bu tablonun sahadaki karşılığıdır.

Kostik ve asit CIP kimyasallarında yanık riski

Sodyum hidroksit (kostik) çözeltisi, seyreltik olsa bile göze kaçtığında ciddi ve kalıcı hasara yol açabilir; sıcak olduğunda cilt üzerindeki etkisi hızlanır. Nitrik asit hem aşındırıcı hem oksitleyicidir. Perasetik asit tahriş edici buhar çıkarır. Kostik asit CIP sistemlerinde yanıkların çoğu üç anda olur:

Konsantre kimyasal transferi: IBC veya bidondan dozaj tankına aktarma sırasında sıçrama.
Bağlantı açma: Hat basınç altındayken veya içinde çözelti varken bir rakor, conta veya esnek hortum bağlantısının açılması.
Numune ve kontrol: Çözelti iletkenliğini veya konsantrasyonunu ölçmek için açık numune alma.

Karışım uyumsuzluğu ayrı bir tehlikedir. Asit ile hipoklorit içeren dezenfektanların karışması zehirli klor gazı açığa çıkarabilir. Konsantre kostiğin suyla hızlı karışması ısı üretir ve sıçramaya yol açabilir. Asit ve kostik, dozaj noktalarında ve depoda birbirinden ayrılmalıdır. Uyumsuz kimyasalların ayrılması için kimyasal depolama uyumluluğu yazımıza bakın.

KKD: Kimyasal transferi ve bağlantı işlerinde kimyasal gözlükle birlikte yüz siperi, GBF’nin 8. bölümünde önerilen malzemeden eldiven, kimyasala dayanıklı önlük ve çizme kullanılır. GBF’yi nasıl okuyacağınız için güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımıza bakabilirsiniz.

Sıcak hat, basınç ve hortum bağlantıları

CIP hatları ürün hatlarıyla iç içedir. Birçok tesiste hangi tankın temizliğe, hangisinin üretime bağlı olduğu, esnek bağlantı panoları veya vana grupları üzerinden belirlenir. Bu düzende şunlara dikkat edin:

Boru etiketleme: CIP besleme ve dönüş hatlarını içerik ve akış yönüyle etiketleyin; hangi hattın içinde sıcak kostik olduğu bir bakışta anlaşılmalıdır.
Conta ve bağlantı kontrolü: Sıcak kostik contaları zamanla yıpratır. Damlatan bir bağlantı, açıldığında püskürecek bir bağlantının habercisidir.
Basınç ve sıcaklık kontrolü: Bir bağlantıyı açmadan önce hattın boşaltıldığını, basıncının alındığını ve soğuduğunu doğrulayın.
Dönüş pompası: Dönüş hattındaki tıkanma veya hava kaçağı tankta çözelti birikmesine yol açabilir; tank içinde beklenmeyen sıvı seviyesi, sonraki müdahalede risk oluşturur.

Tank içi temizlik ve kapalı alan

CIP’in amacı tanka girmeyi gereksiz kılmaktır; ancak püskürtme başlığı arızası, iç muayene veya inatçı kirlilik nedeniyle zaman zaman tank içi temizlik gerekir. Bir süt tankı dar bir giriş ağzı, kaygan iç yüzeyi ve kimyasal kalıntısıyla tipik bir kapalı alandır. İçeceklerde fermantasyon veya karbonasyonla ilgili tanklarda karbondioksit birikimi de değerlendirilmelidir.

Tanka girmeden önce:

İş izni düzenleyin; giren, gözcü ve kurtarma görevlilerini yazın.
CIP beslemesini fiziksel olarak ayırın: Tanka gelen CIP hattını, ürün ve buhar hatlarını sökün veya kör flanşla kapatın; yalnızca vananın kapalı olmasına güvenmeyin.
Karıştırıcı ve pompaları kilitleyin: Motorların, pnömatik vanaların hava beslemesinin ve buhar vanalarının enerjisini kesip kilitleyin.
Boşaltın ve durulayın: Tankta çözelti kalmadığını, durulama yapıldığını ve pH’ın kontrol edildiğini doğrulayın.
Atmosferi ölçün: Oksijen ve gerekiyorsa diğer gazları girişten önce ve çalışma boyunca ölçün.
Kurtarma planı: Gözcü tank dışında kalır; kurtarma ekipmanı ve iletişim hazırdır.

Hazırlık ve ölçüm ayrıntıları için kapalı alanda çalışma ve kapalı alan gaz ölçümü yazılarımıza bakabilirsiniz.

CIP hattı kilitleme: otomasyona güvenmeyin

CIP kazalarının en tehlikelisi, biri tankın içindeyken veya bir hat açıkken otomasyonun temizlik programını başlatmasıdır. Ekrandaki “bakım modu” veya kapalı görünen bir vana, fiziksel bir kilit değildir. CIP hattı kilitleme için şu düzeni kurun:

Enerji listesi: Her tank ve hat için elektrik, basınçlı hava, buhar ve kimyasal besleme noktalarını içeren bir enerji ayırma listesi hazırlayın.
Fiziksel ayırma: Kimyasal ve buhar hatlarında, vana kapatmanın yanında hattı sökme, kör flanş takma veya esnek bağlantıyı ayırma yöntemini tercih edin.
Kişisel kilit: Müdahale eden her çalışan, ayırma noktasına kendi kilidini takar ve anahtarı yanında taşır.
Pnömatik vanalar: Vananın hava beslemesini kesip kilitleyin ve vananın konumunu sahada doğrulayın.
Otomasyon izni: Kontrol odası, sahadaki kilitler kalkmadan temizlik programını başlatmamayı yazılı talimatla bilir; vardiya devrinde açık kilitler devredilir.
Doğrulama: Kilitledikten sonra pompayı yerinden çalıştırmayı deneyerek enerjinin gerçekten kesildiğini kontrol edin.

Adımların tamamı için LOTO kilitleme ve etiketleme yazımıza bakın.

Süt fabrikası kimyasal teslimatı, dozaj ve depolama

Toplu kimyasal teslimatı süt tesislerinde gözden kaçan bir risktir. Asidin kostik tankına ya da kostiğin asit tankına boşaltılması şiddetli bir reaksiyona yol açabilir. Bunu önlemek için:

Dolum ağızlarını kimyasal adıyla ve farklı bağlantı tipleriyle ayırın, kilitli tutun.
Teslimatı tesisten yetkili bir çalışanın gözetiminde yapın; irsaliyedeki ürün adını dolum ağzındaki etiketle karşılaştırın.
Tankları taşmaya karşı sızdırmaz havuz içinde konumlandırın; dökülme kiti bulundurun. Müdahale için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik, işverenin kimyasal maddelerden kaynaklanan riskleri değerlendirmesini ve önlemleri bu değerlendirmeye göre almasını ister. Ortam ölçümü gereken durumlarda ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.

SİSTEMER olarak Bursa ve çevre illerdeki gıda işletmelerinde CIP sistemlerini risk değerlendirmesi çalışmasında ayrı bir proses olarak ele alıyor, iş güvenliği uzmanlığı kapsamında kilitleme ve kapalı alan uygulamalarını sahada izliyoruz. Sektörün diğer riskleri için gıda sektörü sayfamıza, su sistemlerinde biyolojik risk için lejyonella riski yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

CIP temizliğinde en sık kaza nedir?

Kimyasal transferi veya hat bağlantısı açılırken kostik ya da asit çözeltisinin göze ve cilde sıçramasıdır. Bağlantıyı açmadan önce hattı boşaltmak, basıncı almak ve yüz siperi ile kimyasal gözlük kullanmak bu kazaların çoğunu önler.

Kostik ve asit aynı yerde depolanabilir mi?

Aynı dökülme havuzunda veya birbirine karışabilecek şekilde depolanmamalıdır. Uyumsuz kimyasallar ayrı havuzlarda, etiketli ve farklı dolum bağlantılarıyla tutulmalı; teslimat sırasında yanlış tanka boşaltma riski özellikle kontrol edilmelidir.

CIP programı çalışırken tanka girilebilir mi?

Hayır. Tanka girmeden önce CIP, ürün ve buhar beslemeleri fiziksel olarak ayrılır, karıştırıcı ve pompalar kilitlenir, tank boşaltılıp durulanır ve atmosfer ölçülür. Giriş, kapalı alan iş izniyle ve dışarıda bekleyen bir gözcüyle yapılır.

Ekranda bakım modu seçmek kilitleme yerine geçer mi?

Geçmez. Yazılımdaki bakım modu veya kapalı görünen bir vana, yanlış bir komutla ya da arızayla değişebilir. Kilitleme, enerjinin ve kimyasalın fiziksel olarak ayrılması ve müdahale eden kişinin kendi kilidini takmasıyla sağlanır.