Taş Ocağı ve Kırma-Eleme Tesislerinde İSG

Kırma eleme tesisi iş güvenliği: tesisi bir hat olarak görün

Bir taş ocağında patlatılan ve yüklenen malzeme, kırma-eleme tesisinde boyutlarına ayrılarak agregaya dönüşür. Tipik bir hat şöyle ilerler: besleme bunkeri, birincil kırıcı (çoğunlukla çeneli), bant konveyörler, ikincil kırıcı (darbeli veya konik), elekler ve stok yığınları. Kırma eleme tesisi iş güvenliği bu hattın her geçiş noktasını ayrı bir risk alanı olarak ele almayı gerektirir.

Taş ocakları maden işyeridir; şev, patlatma ve maden kamyonu trafiği gibi ocak risklerini açık ocak madenlerinde İSG yazımızda anlattık. Maden İşyerlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği bu işyerleri için sağlık ve güvenlik dokümanı ister; kırma-eleme tesisi de bu dokümanın ayrı bir bölümü olmalıdır. Bu yazı ocaktan sonraki aşamaya, yani tesisin makinelerine odaklanır.

Konkasör güvenliği: tıkanma ve köprülenme

Kırıcı ağzında iri bir blok sıkıştığında veya malzeme bunkerde köprü kurduğunda üretim durur ve en tehlikeli an başlar: tıkanmayı açma isteği. Konkasör güvenliği açısından en ağır kazalar, çalışanın kırıcı ağzına inmesi, besleme bunkerinin üstüne çıkması ya da tıkanmayı levye ile çalışan makinede açmaya çalışmasıyla olur.

Konkasör çevresi için temel kurallar:

Besleme bölgesi: Yükleyicinin boşaltma yaptığı bunker kenarına araç durdurma bariyeri yapın ve besleme sırasında bunker çevresini yayalara kapatın.
Fırlayan taş: Kırıcı ağzını ve tahliye noktalarını görüş amacıyla açık bırakmayın; gözlem gerekiyorsa korumalı bir kabin veya kamera kullanın.
Çene plakası ve aşınma parçası değişimi: Ağır parçalar uygun kaldırma ekipmanıyla taşınır. Kaldırma ekipmanı ve sapanlar İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre yılda bir periyodik kontrole tabidir.
Mobil kırıcılar: Paletli mobil kırıcıların yer değiştirmesi sırasında makinenin çevresi kapatılır; operatör uzaktan kumandayı kullanırken hareket alanının dışında durur.

Bakımda enerji kesme

İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I, 2.13’e göre bakım işleri ancak ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik, tüm hareketleri durmuş ve çalışmıyorken yapılabilir. Aynı ekin 2.14. maddesi, enerji kaynaklarını kesecek araçların kolayca görülebilir ve tanınabilir olmasını ister.

Kırma-eleme tesisinde “enerjiyi kesmek” yalnızca şalteri indirmek değildir. Kontrol edilmesi gereken enerji türleri şunlardır:

Elektrik: Ana şalter kilitlenir ve etiketlenir; kumanda panosundaki “stop” butonu yeterli değildir.
Dönme ataleti: Kırıcı ve eleklerin volanları enerji kesildikten sonra bir süre dönmeye devam eder. Hareketin tamamen durduğu gözle doğrulanmadan koruyucu açılmaz.
Hidrolik ve pnömatik: Konik kırıcıların ayar sistemi ve hidrolik akümülatörler basınç taşıyabilir; basınç talimata göre boşaltılır.
Yerçekimi ve malzeme: Bunkerde veya kırıcı ağzında kalan malzeme aşağı akabilir; çalışma öncesinde boşaltılır veya güvenli biçimde desteklenir.
Sıkışmış malzeme: Tıkalı kırıcıda sıkışan taş, enerji kesilse bile rotoru veya çeneyi hareket ettirebilir.

Her bakımcı kendi kilidini takar ve işini bitirip kendi kilidini sökene kadar ekipman çalıştırılmaz. Adım adım uygulama için LOTO kilitleme etiketleme yazımıza bakın.

Elek bakımı: yüksekte ve titreşen ekipmanda çalışma

Elek bakımı, tesisin en sık yapılan ama en az planlanan işlerinden biridir. Aşınan elek telleri ve panelleri düzenli değiştirilir, tıkanan gözler temizlenir. Bu işler çoğu zaman yerden yüksekte, dar platformlarda ve ağır parçalarla yapılır.

Elek çevresindeki bakım platformlarını korkuluklu ve sabit merdivenli yapın; elek gövdesinin üstüne çıkarak çalışmayın.
Tıkanan elek gözlerini elek çalışırken temizlemeyin. Elek gövdesi eksantrik mekanizmayla güçlü biçimde salınır; el ve kolun sıkışması saniyeler içinde olur.
Elek panellerini ve tel çerçeveleri kaldırma ekipmanıyla taşıyın; iki kişiyle bile elle kaldırılması zor parçalar için yöntem önceden belirlenmelidir.
Kasnak ve kayış koruyucularını bakım sonrasında yerine takmadan eleği çalıştırmayın. Koruyucu türleri için makine koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.

Bant konveyör riskleri

Kırma-eleme tesisinde en uzun hareketli ekipman bant konveyörlerdir. Tambur ile bant arasındaki sıkışma noktası, kolu ve gövdeyi içeri çekebilir. Kazaların önemli bir kısmı, bant çalışırken altına dökülen malzemenin küreklenmesi veya kaymış bandın elle düzeltilmesi sırasında olur.

Pratikte bu hükümler şu önlemlere dönüşür:

Baş, kuyruk ve gergi tamburlarında, ayrıca transfer noktalarında sabit koruyucular.
Bant boyunca erişilebilir ip çekmeli acil durdurma şalterleri ve bunların düzenli fonksiyon testi.
Bantın üstünden geçmek için korkuluklu geçiş köprüleri; bant üstünden atlamak veya altından geçmek yasak.
Dökülen malzemenin temizliği yalnızca bant durdurulup kilitlendikten sonra.
Bant kaymasını azaltmak için doğru gerdirme ve hizalama; hizalama ayarı çalışan bantta elle yapılmaz.

Taş ocağı tozu ve gürültü

Kırma, eleme ve malzemenin bir banttan diğerine düştüğü her noktada toz çıkar. Taş ocağı tozu kayacın türüne göre kristal silika içerebilir; kalker ile granit veya kuvarsit aynı tozu üretmez. Bu yüzden toz ölçümünde yalnız toz miktarı değil, solunabilir tozdaki kristal silika oranı da istenmelidir; ayrıntılar toz ölçümü ve solunabilir toz ile kristal silika tozu yazılarımızdadır.

Kaynak	Toz	Gürültü	Öncelikli önlem
Birincil kırıcı ağzı	Yüksek	Yüksek	Su püskürtme, operatörün kapalı kabinde olması
Transfer noktaları	Yüksek	Orta	Kapalı oluk, su sisleme
Elekler	Yüksek	Yüksek	Kapalı elek, gürültü bariyeri, uzaktan izleme
Stok yığınları ve yollar	Orta	Düşük	Yolların sulanması, düşüş yüksekliğinin azaltılması
Kontrol odası	Kabine bağlı	Kabine bağlı	Filtreli havalandırma, kapı ve pencere yalıtımı

Taş ocağı gürültü haritasında en yüksek kaynaklar genellikle kırıcılar ve eleklerdir. Gürültü Yönetmeliği’ne göre 80 dB(A) üzerinde kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85 dB(A) üzerinde kullanımı zorunludur ve 87 dB(A) sınır değer koruyucunun etkisi dahil hiçbir zaman aşılamaz. 85 dB(A) aşılıyorsa işitme testi zorunludur. Gürültünün sağlığa etkilerini gürültüye bağlı işitme kaybı yazımızda anlattık.

Tozlu işlerde çalışanlara ILO standardına uygun akciğer grafisi çekilir ve sıklığını işyeri hekimi belirler. Pnömokonyozun meslek hastalığı sayılabilmesi için en az üç yıllık maruziyet aranır; erken dönemde fark edilen değişiklikler, maruziyetin azaltılması için zaman kazandırır. Toz ve gürültü ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.

Eğitim, tek başına çalışma ve gözetim

Kırma-eleme tesisleri çoğu zaman az sayıda çalışanla, geniş bir alanda ve ocaktan uzak bir noktada işletilir. Kontrol odasındaki operatör, sahadaki bakımcıyı göremeyebilir. Bu nedenle üç konu ayrıca planlanmalıdır:

Haberleşme: Sahada tek başına çalışan bakımcı ile kontrol odası arasında telsiz veya benzeri bir haberleşme düzeni kurulmalı; bakımcının belirli aralıklarla durum bildirmesi kurala bağlanmalıdır.
Çalıştırma öncesi uyarı: Hat yeniden çalıştırılmadan önce sesli ve ışıklı uyarı verilmeli, operatör sahada kimsenin kalmadığından emin olmalıdır. Kilit sistemi bu uyarının yerine geçmez, onu tamamlar.
Eğitim: İşe başlama eğitimi en az iki saat, yüz yüze ve uygulamalı verilir. Temel eğitimde işe ve işyerine özgü riskler bölümü, tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze yapılır. Bu bölümde tıkanma, elek değişimi ve bant temizliği talimatları sahada, ekipmanın başında anlatılmalıdır.

İş makinesi operatörlerinin yükleme ve besleme sırasındaki riskleri için iş makinesi operatörü yazımıza bakabilirsiniz.

Tesis için uygulama listesi

Hattın şemasını çıkarın; her kırıcı, elek, bant ve transfer noktasını numaralandırın.
Her ekipman için enerji kesme noktalarını ve kilit yerlerini şemaya işleyin.
Tıkanma, elek değişimi ve bant temizliği için ayrı yazılı talimat hazırlayın.
İp şalterlerinin ve acil durdurma butonlarının test tarihlerini kaydedin.
Su püskürtme sistemlerinin kış aylarında donmaya karşı çalışır durumda olduğunu kontrol edin.
Konveyör, kaldırma ekipmanı ve iş makinelerinin periyodik kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyin; kontrolleri periyodik kontrol hizmetimizle planlayabilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki taş ocakları ve agrega tesisleri için iş güvenliği uzmanlığı ve risk değerlendirmesi hizmetlerimizde bu listeyi tesisin kendi hattına göre uyguluyoruz. İnşaat ve yapı malzemesi sektörüne yaklaşımımız inşaat sayfamızdadır.

Sık Sorulan Sorular

Kırıcı tıkandığında ne yapılmalı?

Besleme durdurulur, kırıcı kapatılır ve enerjisi kilitlenir. İri bloklar korumalı bir platformdan hidrolik kırıcı ile parçalanır. Kırıcının içine veya bunker malzemesinin üstüne kimse girmez.

Bant konveyörlerde acil durdurma şart mı?

Evet. Maden İSG Yönetmeliği, konveyörlerin herhangi bir noktada durdurulabilecek bir düzenle donatılmasını ister. Uygulamada bu, bant boyunca erişilebilir ip çekmeli şalterlerle sağlanır ve şalterler düzenli test edilir.

Taş ocağında toz ölçümünde neye bakılmalı?

Kişisel numuneyle solunabilir toz miktarına ve bu tozdaki kristal silika oranına bakılmalıdır. Silika oranı kayaca göre değiştiğinden, yalnız toplam toz değeri yanıltıcı olabilir.

Elek bakımında en sık yapılan hata nedir?

Tıkanan elek gözlerini veya kaymış bandı ekipman çalışırken elle düzeltmeye çalışmaktır. Bu işler enerji kesilip kilitlendikten ve hareket tamamen durduktan sonra yapılmalıdır.