Sıhhi ve Doğal Gaz Tesisatçılarının Riskleri

Tesisatçı iş güvenliği neden her sahada yeniden kurulur?

Bir fabrikada makine her gün aynı yerde durur; tesisatçının çalışma yeri ise her gün değişir. Pazartesi bir apartmanın kazan dairesi, salı bir şantiyenin tesisat şaftı, çarşamba bir dükkânın tavan arası. Tesisatçı iş güvenliği bu yüzden sabit bir risk listesiyle değil, sahaya göre her seferinde tamamlanan bir kontrolle yönetilir.

6331 sayılı Kanun md. 4, işverenden risk değerlendirmesi yapmasını ve çalışanı işe uygun görevlendirmesini ister. Tesisat firması çalışanını bir müşterinin evine ya da başka bir işverenin fabrikasına gönderdiğinde de bu yükümlülük devam eder. Başka bir işverenin işyerinde çalışılıyorsa md. 23 gereği işverenler riskler konusunda birbirini bilgilendirir ve koordinasyon içinde çalışır. Bir konutta ise karşınızda İSG yükümlüsü bir işveren yoktur; sahanın değerlendirmesi tamamen sizin ekibinize kalır.

Firma ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme (HVAC) kurulumu veya bakımı da yapıyorsa dikkat: 2025’te yenilenen İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi’nde bu faaliyetler 43.22.06 ve 43.22.07 kodlarıyla çok tehlikeli sınıftadır. Sıhhi tesisat ağırlıklı çalışan firmalar kendi faaliyet kodlarının sınıfını SGK kaydından kontrol etmelidir.

İşe başlamadan önce: saha ön kontrolü

Ekip başı, sahaya vardığında ve işe başlamadan önce şu sekiz soruyu yanıtlamalıdır. Birkaç dakika süren bu kontrol, en ağır kazaların çoğunu önleyen adımdır.

Gaz: Çalışılacak hatta veya yakınında gaz var mı? Vana kapatıldı mı, kilitlenip etiketlendi mi?
Elektrik: Kesilecek veya delinecek duvarda kablo geçiyor mu? Metal boru topraklama veya eşpotansiyel bağlantısı olarak kullanılıyor mu?
Dar alan: Tavan arası, şaft, rögar veya kanal içine girilecek mi? Giriş öncesi ölçüm ve gözcü gerekiyor mu?
Sıcak iş: Kaynak, lehim veya şaloma kullanılacak mı? Çevrede yanıcı malzeme var mı?
Yapı malzemesi: Eski binada boru yalıtımı veya duvar kaplaması asbest şüphesi taşıyor mu?
Taşıma: Radyatör, kombi, boru demeti gibi ağır parçalar hangi yoldan ve kaç kişiyle taşınacak?
Yükseklik: Merdivenle mi, platformla mı çalışılacak?
İletişim: Ekip yalnız mı çalışıyor; acil durumda kime ve nasıl haber verilecek?

Bu listeyi sahada doldurulan tek sayfalık bir forma çevirip iş emriyle birlikte saklamak, hem ekip için hatırlatıcı hem de denetimde gösterilebilir bir kayıttır. Boru metal ise ve topraklama bağlantısı olarak kullanılıyorsa kesmeden önce elektrikçiyle birlikte geçici bir köprü bağlantısı kurulur; aksi hâlde kesim anında borunun iki ucu arasında gerilim farkı oluşabilir.

Doğalgaz tesisatı güvenliği: kaçak, test ve devreye alma

Doğalgaz tesisatı güvenliği iki tehlike etrafında döner: kaçan gazın tutuşması ve yanma ürünlerinin, özellikle karbonmonoksidin, kapalı ortamda birikmesi.

Kaçak: Doğal gaz havadan hafiftir ve tavana doğru yükselir; LPG ise havadan ağırdır ve bodrum, çukur, kanal gibi alçak noktalarda birikir. Gaz kokusu alınan yerde elektrik anahtarı, zil, telefon veya kıvılcım çıkarabilecek bir cihaz kullanılmaz; ortam havalandırılır, ana vana kapatılır ve alan boşaltılır. Doğalgaz acil hattı 187’dir.
Basınç testi: Yeni tesisatın sızdırmazlık testinde test basıncı ve süresi ilgili şartnameye göre uygulanır. Test sırasında bağlantı elemanlarının önünde durulmaz; test ekipmanı ve manometre uygun basınç aralığında seçilir.
Gazlı hatta müdahale: Gaz kesilmeden bağlantı sökülmez. Vana kapatıldıktan sonra hatta kalan gaz güvenli biçimde boşaltılır ve kilit-etiket ile vananın başkası tarafından açılması önlenir.
Karbonmonoksit: Kombi veya kazan devreye alınırken ya da arıza aranırken baca bağlantısı, yanma havası ve yanma kontrol edilir. Kapalı kazan dairesinde çalışan ekibin taşınabilir CO dedektörü kullanması, belirtiler başlamadan uyarı alınmasını sağlar. Belirtiler ve ilk müdahale için ısıtıcı kaynaklı karbonmonoksit zehirlenmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Doğal gaz iç tesisatında proje onayı, test ve gazın açılması dağıtım şirketinin teknik şartnamesine ve süreçlerine bağlıdır. Bu yazı yalnızca çalışan güvenliğine odaklanır.

Tesisatçı kaynak ve sıcak iş

Bakır boruda lehim, çelik boruda kaynak ve şalomayla ısıtma tesisatçının günlük işidir. Tesisatçı kaynak işinde yangın riski çoğu zaman alevin kendisinden değil; duvar arkasındaki yalıtım malzemesinden, ahşap kirişten ya da tavan arasındaki tozdan gelir. İçten içe tutuşan bir yalıtım, ekip sahadan ayrıldıktan sonra yangına dönüşebilir.

Uygulama kuralları:

Sıcak iş başlamadan önce yakın çevredeki yanıcı malzeme uzaklaştırılır ya da yanmaz örtüyle korunur; uygun bir söndürücü elin altında bulunur.
İş bittikten sonra alan bir süre gözlenir; duvar ve tavan arkası dokunarak ve bakarak kontrol edilir.
Şaloma için kullanılan küçük gaz tüpleri araçta dik ve sabitlenmiş taşınır, kapalı araç kabininde bırakılmaz.
Kapalı alanda yapılan kaynakta duman için havalandırma sağlanır; gerekirse uygun solunum koruyucu kullanılır.

Başka bir işverenin tesisinde yapılan sıcak işler çoğu zaman yazılı izinle yürür. İzin formunun içeriğini sıcak çalışma izni, kaynak işinin genel risklerini kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımızda anlattık.

Dar alan ve kanal içi çalışma

Tesisatçı sık sık dar ve kapalı alanlara girer: tesisat şaftı, tavan arası, döşeme altı, rögar ve kanal. Kanal içi çalışmanın iki ayrı tehlikesi vardır: havadaki gaz veya oksijen yetersizliği ile göçük veya su basması.

Atmosfer: Kanalizasyona bağlı rögar ve kanallarda hidrojen sülfür (H₂S) birikebilir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’de H₂S için sınır değer 8 saatlik ortalamada 5 ppm, 15 dakikalık kısa süreli maruziyette 10 ppm’dir. Girişten önce oksijen, yanıcı gaz ve H₂S ölçülmeden kimse içeri girmez. Ölçümün nasıl yapılacağını kapalı alan gaz ölçümü yazımızda anlattık.
Gözcü: İçeride çalışan varken dışarıda, içeriyle iletişimi kesmeyen bir gözcü bulunur. Gözcü kurtarmak için kendisi içeri girmez; önceden planlanmış kurtarma yöntemini uygular.
Kazı: Bina dışı bağlantılar için açılan hendekte derinliğe ve zemine göre şev veya iksa yapılır; kazı kenarına malzeme yığılmaz. Ayrıntılar kazı ve hendek göçük önlemleri yazımızda.

Kapalı alana giriş prosedürünün bütünü için kapalı alanda çalışma rehberimize bakabilirsiniz.

Boru kesme, diş açma ve elle taşıma

Boru kesme işinde kullanılan avuç taşlamada disk kırılması ve geri tepme riski vardır. Diş açma (pafta) makinesinde ise dönen boru, bol giysiyi veya eldiveni yakalayıp kolu sarabilir. Bu nedenle:

Taşlamada disk makinenin devrine uygun seçilir, koruyucu siper sökülmez, göz ve yüz koruması kullanılır.
Dönen boruya yakın çalışırken bol giysi ve bileklik kullanılmaz; ayak pedalı kolay erişilir yerde tutulur ve pedal bırakıldığında makinenin durduğu kontrol edilir.
Kesilen borunun çapağı hemen alınır; çapak, sonradan elle tutulduğunda derin kesiklere yol açar.
Eski binalarda asbest şüphesi taşıyan boru yalıtımı veya levha kesilmez, kırılmaz; önce değerlendirme yapılır. Ayrıntılar için eski binada asbest şüpheli malzeme yazımıza bakabilirsiniz.

Radyatör, kombi, su deposu ve boru demetleri çoğu zaman dar merdivenlerden taşınır. Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği md. 5, yükün öncelikle mekanik sistemlerle taşınmasını ister. Merdiven arabası, taşıma kayışı ve iki kişilik taşıma, ağır parçalarda varsayılan yöntem olmalıdır.

Riskler ve belgeler tek tabloda

İş	Başlıca risk	Temel önlem	İlgili kayıt
Gazlı hatta müdahale	Tutuşma, patlama	Vana kapatma, kilit-etiket, havalandırma	Saha ön kontrol formu
Kombi ve kazan devreye alma	Karbonmonoksit	Baca ve yanma kontrolü, CO dedektörü	Devreye alma kaydı
Kaynak, lehim, şaloma	Yangın, duman	Yanıcıları uzaklaştırma, söndürücü, iş sonrası gözlem	Sıcak çalışma izni (başka işyerinde)
Rögar, kanal, şaft	Zehirli gaz, oksijen yetersizliği	Giriş öncesi ölçüm, gözcü, kurtarma planı	Kapalı alan giriş izni
Boru kesme, diş açma	Kesik, kaptırma	Siper, uygun giysi, pedal kontrolü	Makine talimatı
Radyatör, kombi taşıma	Bel incinmesi, düşme	Mekanik yardımcı, iki kişi	Risk değerlendirmesi

Mesleki eğitim yönetmeliği Ek-1’de tesisatçıyı ilgilendirebilecek dört satır vardır: 22 (her çeşit kaynak işleri), 31 (kanalizasyon ve onarım dahil yapı işleri), 81 (gaz, su ve benzeri maddelerin borularla taşınması ve bu hatlarda bakım ve onarım) ve 91 (kanalizasyon ve foseptik işleri). İşyeri tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaysa ve çalışan bu işleri fiilen yapıyorsa, işe alınmadan önce mesleki eğitim belgesi aranır. Geçerli belgeleri mesleki eğitim zorunlu meslekler listesi yazımızda anlattık.

Bursa ve çevre illerdeki tesisat ve ısıtma firmalarına iş güvenliği uzmanlığı hizmeti verirken saha ön kontrol formunu firmanın iş emri düzenine uyarlıyor, ekip başlarına sahada uygulamalı eğitim veriyoruz. Şantiyelerde çalışan tesisat ekipleri için inşaat sektörü sayfamız da yol gösterir.

Sık Sorulan Sorular

Gaz kokusu alındığında tesisatçı ne yapmalı?

Elektrik anahtarı, telefon veya kıvılcım çıkarabilecek bir cihaz kullanmadan ortamı havalandırın, ana vanayı kapatın ve alanı boşaltın. Kaçak kaynağı giderilmeden ve ortam ölçümle güvenli bulunmadan işe dönülmez. Gerekirse 187 doğalgaz acil hattı aranır.

Müşterinin evinde çalışırken risk değerlendirmesini kim yapar?

Tesisat firmasının işvereni. Konut sahibi İSG yükümlüsü bir işveren değildir. Firma, sık karşılaşılan sahaları kapsayan genel bir risk değerlendirmesi hazırlar ve her işten önce saha ön kontrolüyle bunu tamamlar.

Tesisatçı için mesleki eğitim belgesi gerekir mi?

İşyeri tehlikeli veya çok tehlikeli sınıftaysa ve çalışan mesleki eğitim yönetmeliğinin Ek-1’inde sayılan kaynak, yapı, boru hattı veya kanalizasyon işlerini yapıyorsa evet. Belge işe alınmadan önce aranır ve bir örneği özlük dosyasında saklanır.

Kanal içine girmeden önce hangi ölçüm yapılır?

En az oksijen, yanıcı gaz ve hidrojen sülfür ölçülür. Ölçüm girişten hemen önce yapılır ve çalışma süresince sürdürülür. Değerler uygun değilse havalandırma yapılmadan veya uygun solunum donanımı sağlanmadan girilmez.