Kısaca
Tersanede tehlikeler tek tek değil, aynı blokta ve aynı gün üst üste biner: kapalı bir bölmede kaynak yapılırken hemen yanında boya uygulanabilir, dışarıda iskele sökülebilir ve bu işleri farklı alt işverenler yürütebilir. Bu nedenle tersane iş güvenliği, her riski ayrı izinle yönetmenin yanında işlerin çakışmasını önleyen ortak bir planlama ister. Asıl işveren risk değerlendirmesini, acil durum planını ve kurul çalışmalarını alt işverenlerle koordine etmekle yükümlüdür.
Yalova’da tersane iş güvenliği neden ayrı ele alınır?
Yalova’da gemi inşa sanayisi, Doğu Marmara Kalkınma Ajansı raporlarında il ekonomisinin öne çıkan sektörlerinden biri olarak geçer ve tersaneler Altınova’da toplanmıştır. Bir tersanede gemi, bloklar hâlinde imal edilir, bu bloklar kızak veya havuzda birleştirilir; ardından donatım, boya ve test işleri gelir. Her aşamada çok sayıda alt işveren ekibi aynı gövde üzerinde çalıştığı için tersane iş güvenliği, tek bir fabrikadaki İSG’den farklı kurulur.
Bu alanı diğer metal işlerinden ayıran şey, tehlikelerin tek tek değil, birlikte ortaya çıkmasıdır. Kaynakçı dar bir bölmenin içinde, yani kapalı alanda, sıcak çalışma yapar; hemen yandaki tankta boya ekibi solvent kullanıyor olabilir; dışarıda iskele kuruluyor veya sökülüyordur. Bu yazı, bu birleşik riskleri ve sahada nasıl yönetileceğini anlatır. Yalova’daki hizmet düzenimizi Yalova OSGB sayfasında anlattık; Yalova, Bursa’nın sınır komşusu olduğu için SİSTEMER’in yetki alanındadır.
Gemi bloğu içinde kaynak: sıcak çalışma ve kapalı alan aynı anda
Çift dip, balast tankı, yakıt tankı ve kofferdam gibi bölmeler; girişi menhol veya dar kaporta ile sınırlı, doğal havalandırması olmayan hacimlerdir. Gemi bloğu içinde kaynak bu yüzden hem sıcak çalışma hem de kapalı alanda çalışma iznine tabi tutulmalıdır.
| Tehlike | Blok içinde nasıl oluşur? | Temel önlem |
|---|---|---|
| Oksijen azalması | Koruyucu gaz (argon, CO₂) havadan ağırdır, alt noktalarda birikir | Giriş öncesi ve sürekli oksijen ölçümü, cebri havalandırma |
| Oksijen zenginleşmesi | Oksijen-yanıcı gaz hortumundaki kaçak veya “havalandırma” için oksijen verilmesi | Hortum ve bağlantı kontrolü; oksijenin asla havalandırmada kullanılmaması |
| Yangın ve patlama | Önceki boya katmanı, solvent artığı, yağlı paçavra, yanıcı gaz kaçağı | Patlama alt sınırı ölçümü, yanıcıların uzaklaştırılması, yangın gözcüsü |
| Kaynak dumanı | Dar hacimde duman yoğunlaşır | Kaynağında emiş, cebri havalandırma, uygun solunum koruyucu |
| Elektrik çarpması | Islak ve metal yüzey, hasarlı kablo ve pens | Kablo ve pens kontrolü, kaynak devresinin doğru bağlanması |
| Isı stresi | Yazın güneş altındaki çelik blok içi | Çalışma-dinlenme düzeni, su, havalandırma |
Bu işlerde sahada şu kuralları uygulayın:
- Gaz ölçümü izinden önce ve iş boyunca: Oksijen, patlama alt sınırı ve işin niteliğine göre zehirli gazlar ölçülür. Kabul değerleri izin prosedüründe yazılı olmalıdır. Ölçüm yöntemi için kapalı alanda gaz ölçümü yazımıza bakabilirsiniz.
- Gaz hortumları blok dışında beklesin: Molada ve vardiya sonunda oksijen ve yanıcı gaz hortumları bölmeden çıkarılır veya kaynaktan kapatılır. Gece boyunca içeride bırakılan bir hortumdaki küçük kaçak, sabah ilk kıvılcımda yangına dönüşebilir.
- Dışarıda gözcü: Kapalı alanın girişinde içerideki ekiple iletişimi kesmeyen bir gözcü bulunur ve içeride kimin olduğunu kayıt altında tutar.
- Sıcak işin arka yüzü: Bölme duvarının öbür tarafı da kontrol edilir; perde sacın arkasındaki boya, yalıtım veya kablo tutuşabilir.
- Kurtarma planı: Bayılan bir çalışanın menholden nasıl çıkarılacağı işe başlamadan planlanır.
Sıcak iş izninin bölümleri için sıcak çalışma izni, kapalı alan girişinin temel kuralları için kapalı alanda çalışma yazılarımıza bakabilirsiniz.
Boya işleri: solvent buharı ve patlayıcı ortam
Tank ve bölme içinde yapılan boya uygulaması, tersanedeki en yüksek yangın ve maruziyet riskini taşır. Püskürtme sırasında oluşan solvent buharı dar hacimde birikir ve patlayıcı ortam oluşturabilir. Bu nedenle Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik kapsamında boya yapılan bölmeler patlayıcı ortam olarak değerlendirilmeli ve bu değerlendirme patlamadan korunma dokümanına işlenmelidir.
Boya işlerinde öne çıkan önlemler şunlardır:
- Bölmede kullanılan aydınlatma, fan ve el aletlerinin patlayıcı ortama uygun olması.
- Havalandırmanın boya bitiminden sonra da buharın tamamen uzaklaştırılmasına kadar sürdürülmesi.
- Dar hacimde uzun süreli püskürtme yapan çalışanlarda temiz hava beslemeli solunum koruyucunun değerlendirilmesi.
- Boyanın güvenlik bilgi formuna göre maruziyetin risk değerlendirmesine ve sağlık gözetimine işlenmesi.
ATEX değerlendirmesinin nasıl yapılacağını patlayıcı ortam ve ATEX dokümanı yazımızda anlattık.
İskele, açıklıklar ve kaldırma işleri
Kızak ve havuzda gemi gövdesinin çevresi yüksekte çalışma alanıdır. Gövde boyunca kurulan iskeleler ile blok üzerindeki kaporta ve menhol açıklıkları, düşme kazalarının başlıca kaynağıdır.
- İskele kontrolü: Yapı iskelesinin periyodik kontrol süresi en geç 6 aydır. Bunun yanında iskele kurulduktan sonra, değişiklikten ve kuvvetli rüzgâr gibi olaylardan sonra kontrol edilip etiketlenmelidir; ayrıntısı yapı iskelesi kontrolü ve etiketleme yazımızdadır. Kontrol tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.
- Açıklıklar: Blok üzerindeki kaporta ve menhol ağızları kapakla veya korkulukla korunur; geçici olarak açılan açıklık işi biter bitmez kapatılır.
- Blok taşıma: Blokların kaldırılmasında kullanılan kren, vinç ve sapanlar en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer. Kaldırma sırasında yük altında kimse bulunmaz; blok indirilmeden altına girilmez.
- Düşen cisim: Gövde üzerinde çalışılırken alttaki iskele katlarında ve havuz tabanında çalışan ekipler düşen alet ve malzemeye karşı korunur.
Alt işveren yoğunluğu: kim neyi yönetir?
Tersanede çoğu iş alt işverenler tarafından yürütülür. 6331 sayılı Kanun ve yönetmelikler bu durumda görevleri açıkça paylaştırır:
| Konu | Asıl işveren (tersane) | Alt işveren |
|---|---|---|
| Risk değerlendirmesi | Alt işverenlerin çalışmalarını denetler, kendi çalışmasıyla bütünleştirir, tedbirlerin uygulanmasını izler | Kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar, bir nüshasını asıl işverene verir |
| Acil durum planı | İşyerinin bütünü için sorumludur | Kendi çalışma alanı ve işleriyle sınırlı sorumludur |
| İSG kurulu | Ayrı kurullar varsa iş birliği ve koordinasyonu sağlar | Kurulu yoksa koordinasyon için yetkili temsilci atar |
| İzin sistemi | Tek bir izin sistemi kurar ve işletir | İşini bu sistem içinden izinle yapar |
| Bilgilendirme | Sahadaki riskleri ve kuralları alt işverene bildirir | Çalışanlarını bilgilendirir ve eğitir |
Dayanaklar: Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 15, Acil Durumlar Yönetmeliği md. 18 ve 6331 sayılı Kanun md. 22/2 ile md. 23. Görev paylaşımının ayrıntısı için alt işverenle çalışırken İSG, aynı alanda çalışan işverenler arasındaki koordinasyon için aynı çalışma alanında birden fazla işveren yazılarımıza bakabilirsiniz.
Birleşik risk planı: “aynı blokta aynı gün”
Kaynak, boya, iskele ve kaldırma işlerini ayrı ayrı doğru yönetmek, tersanede yeterli değildir. Risklerin birleştiği noktayı yakalamak için şu düzeni öneririz:
- Blok ve bölme envanteri: Hangi bölmenin kapalı alan sayıldığı, girişi ve havalandırma imkânı önceden listelenir.
- Günlük iş programı: Her alt işverenin ertesi gün hangi blokta ne yapacağı bir gün önceden toplanır.
- Çakışma kontrolü: Aynı blokta boya ile sıcak iş, gövde üzerinde çalışma ile altında iskele sökümü, blok kaldırma ile altında çalışma gibi çakışmalar programda işaretlenir ve izinler buna göre verilir.
- Tek izin koordinatörü: Bütün izinler tek bir noktadan geçer; koordinatör sahadaki çakışmayı görebilir.
- Sahaya giriş eğitimi: Yeni gelen her alt işveren çalışanına tersanenin kuralları, toplanma yeri ve izin düzeni anlatılır.
- Vardiya devri: Açık izinler, içeride bırakılan ekipman ve devam eden ölçümler yazılı olarak devredilir.
Bu riskler risk değerlendirmesinde tek tek değil, çakışma senaryoları olarak da yer almalıdır. Kaynak dumanı, taşlama gürültüsü ve solvent maruziyeti sağlık gözetiminin de konusudur: 85 dB(A) üst eylem değerinin aşıldığı işlerde işitme testi zorunludur, ölçüm ve tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız. Kaynakçıya özgü riskler için kaynakçının iş güvenliği riskleri yazımıza, metal sektöründeki genel yaklaşımımız için metal ve makine sayfamıza bakabilirsiniz. SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde tersanenin izin ve koordinasyon düzenini sahadaki iş programıyla birlikte kurar.
Sık Sorulan Sorular
Gemi bloğu içinde kaynak için hangi izinler gerekir?
Blok içindeki bölme kapalı alan niteliğindeyse hem kapalı alana giriş izni hem sıcak çalışma izni gerekir. İki izin aynı ölçüm, havalandırma, gözcü ve kurtarma planına dayanmalı ve birlikte kapatılmalıdır.
Tersanede alt işveren çalışanının eğitimini kim verir?
Her alt işveren kendi çalışanlarının İSG eğitiminden sorumludur. Tersane ise sahaya özgü riskleri, kuralları ve acil durum düzenini alt işveren çalışanlarına bildirmekle ve koordinasyonu sağlamakla yükümlüdür; bu bilgilendirme genellikle sahaya giriş eğitimiyle yapılır.
Tersane iskelesi ne sıklıkla kontrol edilir?
Yapı iskelesinin periyodik kontrolü en geç 6 ayda bir yapılır. Ayrıca kurulumdan sonra, her değişiklikte ve kuvvetli rüzgâr gibi olaylardan sonra kontrol edilip etiketlenmelidir.
Bursa’daki bir OSGB Yalova’daki tersaneye hizmet verebilir mi?
Evet. OSGB’ler kuruldukları il ve sınır komşusu illerde hizmet sunmaya yetkilidir; Yalova, Bursa’nın sınır komşusudur. Sözleşme ve görevlendirme İSG-KATİP üzerinden olağan şekilde yapılır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.