Kısaca
5S bir verimlilik yöntemi olarak bilinir, ancak her adımı belirli bir kaza türünü doğrudan azaltır: ayıklama yangın yükünü ve engelleri, düzenleme arama ve çarpma kazalarını, temizlik kayma ve gizli arızaları hedefler. 5S denetimini İSG saha turuyla tek formda birleştirmek, iki ayrı denetimin yükünü ortadan kaldırır ve bulguların takibini kolaylaştırır.
5S nedir, 5S yöntemi iş güvenliği için neden önemlidir?
5S, Japon üretim sisteminden yayılmış bir iş yeri düzeni yöntemidir ve beş adımdan oluşur: Ayıkla (Seiri), Düzenle (Seiton), Temizle (Seiso), Standartlaştır (Seiketsu) ve Sürdür (Shitsuke). Bazı işletmeler buna güvenliği ayrı bir adım olarak ekleyip 6S der. Oysa 5S yöntemi iş güvenliği açısından zaten bir güvenlik aracıdır; ayrı bir “S” eklemek yerine her adımın hangi kazayı önlediğini görmek daha verimlidir.
5S mevzuatta adıyla geçmez, ama karşılığı vardır. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik md. 5 işverenden acil çıkış yolları ve kapılarını her zaman kullanılabilir durumda tutmasını ve işyerinin düzenini sağlık ve güvenlik risklerine yol açmayacak şekilde sağlamasını ister. Aynı yönetmeliğin Ek-1’i, zeminlerin sağlam, kuru ve kaymaz olmasını, erişim yollarının engebeli ve kaygan olmamasını arar. Düzen tertip İSG konusu bu yüzden bir “görüntü” meselesi değil, yasal bir yükümlülüğün sahadaki karşılığıdır.
Bursa’daki otomotiv yan sanayi tesislerinin çoğunda 5S, müşteri denetimleri nedeniyle zaten uygulanır. Bu yazı, mevcut 5S çalışmasını İSG ile nasıl birleştireceğinizi anlatır.
Ayıkla: gereksizi çıkarmak, yangın yükünü azaltmak
Ayıklama, çalışma alanında gerekmeyen her şeyin çıkarılmasıdır: bozuk aparatlar, kullanılmayan kalıplar, fazla stok, boş ambalaj, hurda. Uygulamada “kırmızı etiket” yöntemi kullanılır; ne yapılacağına karar verilemeyen malzeme etiketlenip belirli bir alana taşınır ve belirli bir süre sonunda karar verilir.
Ayıklamanın İSG’ye üç katkısı vardır:
- Yangın yükü azalır. Karton, palet, yağlı bez ve fazla kimyasal, yangının hem başlamasını hem büyümesini kolaylaştırır.
- Kaçış yolları açılır. Koridora “geçici” bırakılan palet çoğu zaman kalıcı olur.
- Kimyasal envanter küçülür. Kullanılmayan kimyasal, depolama ve geçimsizlik riskini gereksiz yere taşır.
Düzenle: her şeyin bir yeri, her yolun bir çizgisi
Düzenleme, kalan her şeyin belirli, işaretli ve kolay erişilen bir yere konmasıdır. Gölge panolar, raf etiketleri, zemin çizgileri ve renk kodları bu adımın araçlarıdır.
İSG açısından en büyük kazanç arama kaynaklı kazaların azalmasıdır. Aranan bir aparat için tabureye ya da rafın alt gözüne basarak yukarı uzanmak, çalışan makinenin altına el uzatmak veya dar bir aralıktan geçmek, hep “yerini bilmemek”ten doğar. Ayrıca:
- Yaya ve forklift yolları zemin çizgisiyle ayrılır; ayrıntı için depoda forklift ve yaya trafik planı yazımıza bakın.
- Yangın söndürücü, elektrik panosu ve acil çıkış önü taralı alanla işaretlenir ve boş tutulur.
- Ağır parçalar bel hizasında, hafif ve az kullanılanlar üst raflarda durur.
- Kablo ve hortumlar yürüme yolunu kesmeyecek şekilde yukarıdan veya kanal içinden geçirilir.
Temizle: temizlik bir muayenedir
Temizlik adımının iyi uygulandığı bir hatta temizlik, aynı zamanda bir kontroldür. Makineyi silen operatör, damlayan hidrolik yağı, gevşemiş cıvatayı, çatlamış hortumu ya da yerinden oynamış koruyucuyu ilk fark eden kişidir. Bu yüzden 5S’te temizlik “kir kaldırmak” değil, anormalliği görünür kılmaktır.
İSG açısından dikkat edilecek noktalar:
- Kaynağı bulun. Zemindeki yağ her gün siliniyorsa sorun temizlikte değil, sızıntıdadır. Kaynağı giderilmeyen kirlilik, kayma riskini her vardiya yeniden üretir.
- Makine temizliğinde enerjiyi kesin. Hareketli parçaya yakın temizlik, makine durdurulup kilitlendikten sonra yapılır; ayrıntı için kilitleme ve etiketleme yazımıza bakın.
- Basınçlı havayla üstü başı ve tezgâhı temizlemeyin. Talaş ve toz göze ve havaya savrulur; fırça, süpürge veya emiş kullanın.
- Tozu biriktirmeyin. Yanıcı tozun kiriş ve kanal üzerinde birikmesi yangın ve patlama riskidir.
Kayma, takılma ve düşmenin diğer nedenleri için kayma, takılma ve düşmeyi önleme yazımıza bakabilirsiniz.
Standartlaştır ve Sürdür: düzeni kalıcı yapmak
Ayıkla, düzenle, temizle adımları bir hafta sonunda tamamlanabilir; zor olan, düzenin üç ay sonra da yerinde olmasıdır. Standartlaştırma, “olması gereken” durumu herkesin aynı şekilde görmesini sağlar: istasyonun fotoğrafı panoda asılıdır, temizlik planında kimin neyi ne zaman yapacağı yazılıdır, vardiya devrinde istasyon bu standarda göre teslim edilir.
Sürdürme ise davranışla ilgilidir ve yöneticinin sahada görünmesine bağlıdır. Haftalık kısa turlar, sonuçların panoda paylaşılması ve iyi örneklerin görünür kılınması, 5S’i kampanyadan alışkanlığa dönüştürür. Ramak kala bildirimleri de bu adımla birlikte değerlendirilmelidir; çoğu ramak kala, bozulan bir düzenin ilk işaretidir. Bildirim sistemini ramak kala bildirim sistemi yazımızda anlattık.
Kaza türlerine göre 5S’in etkisi
| Kaza türü | En çok etkileyen adım | Sahadaki karşılığı |
|---|---|---|
| Kayma, takılma, düşme | Temizle, Düzenle | Sızıntı kaynağının giderilmesi; kablo ve hortumların yürüme yolundan alınması |
| Çarpma ve sıkışma | Düzenle | Yaya ve forklift yollarının ayrılması, istif yüksekliğinin sınırlanması |
| Düşen malzeme | Düzenle, Standartlaştır | Raf etiketi ve kapasite işareti, ağır malzemenin alt rafta durması |
| Yangın | Ayıkla, Temizle | Yanıcı atığın günlük uzaklaştırılması, toz birikiminin temizlenmesi |
| Arama kaynaklı kazalar | Düzenle | Gölge pano, etiketli raf, sabit takım yerleri |
| Tahliye güçlüğü | Ayıkla, Düzenle | Acil çıkış ve kaçış yollarının önünün boş tutulması |
Kaçış yolu ölçüleri ve kapı kuralları için kaçış yolu ve acil çıkış kuralları, yangın açısından genel kontroller için işyerinde yangın önleme kontrol listesi yazılarımıza bakın.
5S denetimini İSG saha turuyla birleştirmek
Birçok tesiste kalite ekibi 5S denetimi, iş güvenliği uzmanı da İSG saha turu yapar; ikisi aynı istasyona farklı formlarla, farklı günlerde gelir. Bu, hem çalışanı yorar hem bulguları dağıtır. Daha verimli yol, tek bir 5S denetim formunda her maddeye İSG karşılığını eklemektir. Örnek bir form şöyle başlayabilir:
| Madde | 5S adımı | İSG karşılığı | Puan (0–4) |
|---|---|---|---|
| İstasyonda kullanılmayan aparat, hurda veya fazla stok yok | Ayıkla | Yangın yükü, takılma | |
| Kaçış yolu ve acil çıkış önü boş | Ayıkla | Tahliye | |
| Takımlar gölge panoda, eksik yok | Düzenle | Arama kazası | |
| Yaya ve forklift yolu çizgileri net | Düzenle | Çarpma | |
| Söndürücü ve pano önü taralı ve boş | Düzenle | Yangın, elektrik | |
| Zeminde yağ, su veya talaş yok; varsa kaynağı biliniyor | Temizle | Kayma | |
| Makine koruyucuları yerinde, temizlik sırasında sökülmüş bırakılmamış | Temizle | Uzuv kaptırma | |
| İstasyon fotoğrafı ve temizlik planı güncel | Standartlaştır | Sürekli kontrol | |
| Önceki denetim bulguları kapatılmış | Sürdür | Takip |
Birleşik denetimde üç kurala uyun:
- Puan değil eğilim izleyin. Bir istasyonun tek seferlik puanı az şey söyler; aylık eğilim ise düzenin bozulup bozulmadığını gösterir. Göstergeler için İSG performans göstergeleri yazımıza bakabilirsiniz.
- Fotoğrafla kaydedin. Önce ve sonra fotoğrafı, bulgunun kapandığını tartışmasız gösterir.
- İSG bulgusunu ayrıca yazılı bildirin. Formda çıkan önemli İSG eksikleri, uzmanın işverene yazılı tespit ve önerileri arasında da yer almalıdır.
SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde saha turlarını işletmenin mevcut 5S düzenine uyarlar; otomotiv yan sanayi tesislerinde ise denetim formunu müşteri gereklilikleriyle birlikte ele alır. Denetim tarihlerini İSG takvimi ile planlayabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
5S yasal bir zorunluluk mu?
5S adıyla zorunlu değildir. Ancak işverenin işyeri düzenini risk yaratmayacak şekilde sağlama, acil çıkışları kullanılabilir tutma ve zeminleri kaymaz ve düzgün tutma yükümlülüğü vardır; 5S bu yükümlülükleri yerine getirmenin pratik bir yoludur.
5S denetim formu kaç maddeden oluşmalı?
Bir istasyon için 10–15 madde yeterlidir. Madde sayısı arttıkça denetim süresi uzar ve form doldurulmaz hâle gelir; her maddenin bir kaza türüyle ilişkisi olmalıdır.
5S ile İSG saha turu aynı kişi tarafından yapılabilir mi?
Evet, birleşik formla bölüm sorumlusu ve iş güvenliği uzmanı turu birlikte yapabilir. Uzmanın yasal tespit ve önerileri ise ayrıca yazılı olarak işverene bildirilir.
6S ile 5S arasındaki fark nedir?
6S, 5S’e güvenliği ayrı bir adım olarak ekler. Pratikte fark, güvenliğin ayrı bir başlık mı yoksa her adımın içinde mi ele alındığıdır; ikinci yaklaşım bulguların sahiplenilmesini kolaylaştırır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.