Kısaca
Sac büküm ve kesme makinelerinde kazaların çoğu üç noktada yaşanır: abkantta zımba ile kalıp arası, makinenin arkasındaki arka dayama bölgesi ve giyotinde baskı ayakları ile bıçağın önü. Lazer koruma sistemi, arka koruyucu ve parmak koruma ızgarası bu bölgeleri kapatır; ama çok kişiyle büküm ve büyük sacın tutulması ayrı bir iş planı ister. Abkant ve giyotin, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer.
Sac büküm ve kesmede kazalar nasıl olur?
Abkant pres ve giyotin makas, Bursa ve çevre illerdeki metal işleme ve otomotiv yan sanayi atölyelerinin en yaygın tezgâhları arasındadır. İkisi de sacı yüksek kuvvetle şekillendirir ve ikisinde de operatörün eli işin hemen yanındadır; bu yüzden abkant güvenliği ve giyotin güvenliği, koruma düzeniyle birlikte çalışma yöntemini de kapsar. Sac büküm kazaları çoğunlukla parmak ve el ezilmesi, kopma ve sacın savrulmasıyla yüz ve gövde yaralanması şeklinde görülür.
Tehlike bölgelerini makine bazında şöyle özetleyebiliriz:
| Tehlike bölgesi | Abkant pres | Giyotin makas |
|---|---|---|
| Ön çalışma noktası | Zımba (üst bıçak) ile alt kalıp arası | Baskı ayakları ve bıçak önü |
| Arka bölge | Hareketli arka dayama parmakları ile gövde arası | Kesilen parçanın düştüğü alan ve arka dayama |
| Parçanın hareketi | Büküm sırasında sacın hızla yukarı kalkması | Büyük levhanın beslenmesi ve kayması |
| Bakım ve ayar | Kalıp değişimi, arka dayama ayarı | Bıçak değişimi ve boşluk ayarı |
| Çok kişili çalışma | Aynı anda birden fazla operatör ve pedal | Uzun levhada yardımcının konumu |
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8, hareketli parçalarla mekanik temas riskinin bulunduğu ekipmanlarda tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen veya bu bölgeye ulaşılmadan önce hareketi durduran koruyucu ya da koruma donanımı ister. Koruyucuların kolayca çıkarılamaması ve etkisiz hâle getirilememesi de aynı maddenin şartıdır. Genel koruyucu türleri için makine koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.
Abkant güvenliği: lazer koruma ve diğer önden korumalar
Abkantta önden koruma seçimi, işin niteliğine bağlıdır. Operatör küçük parçaları elle tutup büktüğü için sabit bir koruyucu çoğu zaman uygulanamaz. Bu nedenle yaygın çözümler şunlardır:
- Lazer tabanlı koruma sistemi: Üst tablaya bağlanan verici ve alıcı, zımba ucunun hemen altında bir koruma bölgesi oluşturur ve tablayla birlikte hareket eder. Işın kesildiğinde kapanma durur. Abkant lazer koruma, eli kalıba yakın tutmak zorunda olan küçük parça bükümünde en uygun çözümlerden biridir.
- Işık perdesi: Makinenin önünde dikey bir algılama alanı oluşturur. Operatörün sacı tuttuğu işlerde sürekli tetiklenebildiğinden genellikle büyük parça veya robotlu hücrelerde tercih edilir.
- İki el kumandası: Operatörün iki elini kumandada tutar; ancak sacı elle tutmak gereken işlerde kullanılamaz.
Hidrolik abkant preslerin güvenlik şartları TS EN 12622 standardında, koruma sistemi ve kapanma hızına ilişkin kurallarla birlikte tanımlanmıştır. Sahada en sık gördüğümüz sorunlar ise teknik değil, kullanımla ilgilidir:
- Kalıp değişiminden sonra hizalama yapılmaması: Farklı yükseklikte kalıp takıldığında lazer sisteminin yeniden ayarlanması gerekir; ayarsız sistem ya sürekli durur ya da hiç korumaz.
- Koruma devre dışı bırakılarak çalışma: “Kutu büküm” gibi işlerde sistemin devre dışı bırakılması alışkanlık hâline gelir. Devre dışı bırakma anahtarı kilitli olmalı, kullanımı yetkiye ve kayda bağlanmalıdır.
- Günlük testin yapılmaması: Vardiya başında koruma sisteminin test parçasıyla denenmesi ve sonucun kontrol listesine işlenmesi gerekir.
Arka dayama: arkadan gelen tehlike
Modern abkantlarda arka dayama, motorla hareket eden parmaklardan oluşur ve her büküm için konum değiştirir. Makinenin arkasına geçip düşen parçayı almak ya da arka dayamayı elle düzeltmek isteyen bir çalışan, hareketli parmaklarla gövde arasında ezilebilir ve aynı anda öndeki operatörün başlattığı bir strokun tehlike bölgesine girebilir.
Arka bölge için şu önlemleri uygulayın:
- Makinenin arkası ve yanları sabit koruyucu, kilitlemeli kapı veya algılama sistemiyle kapatılır; arka bölgeye giriş, makineyi durduracak şekilde kontrol edilir.
- Arkadan parça alma ihtiyacı varsa parça toplama düzeni öne veya yana alınır.
- Arka dayama ayarı ve kalıp değişimi, makine durdurulup enerji kesilerek yapılır. Ek-I madde 2.13, bakım işlerinin ekipman kapalı, enerji bağlantısı kesik ve tüm hareketler durmuşken yapılmasını ister. Kilitleme ve etiketleme adımları için LOTO kilitleme etiketleme yazımıza bakabilirsiniz.
Çok kişili çalışma ve büyük sacın tutulması
Uzun ve ağır sacların bükümünde iki veya üç kişi birlikte çalışır. Bu işler, abkantın en riskli kullanım biçimidir; çünkü pedala basan kişi, yardımcısının elinin nerede olduğunu her zaman göremez.
Çok kişili bükümde uyulması gereken kurallar:
- Her operatöre ayrı kumanda: Makine, her operatörün kendi ayak pedalına veya kumandasına sahip olduğu ve bütün kumandalar etkinleştirilmeden strok yapmadığı şekilde ayarlanmalıdır. Tek pedalla çok kişili çalışma yapılmaz.
- Görüş ve konum: Operatörler birbirini ve kalıp bölgesini görebilecek konumda durur; büküm sırasında kimse sacın kalkma yönünde durmaz.
- Komut düzeni: Bükümü kimin başlatacağı ve hangi sözlü komutla başlayacağı önceden belirlenir.
Büyük sacın tutulmasında asıl tehlike sacın kalkmasıdır. Büküm sırasında sacın dışarıda kalan kısmı hızla yukarı kalkar; tutan kişinin elini yukarı savurabilir, yüzüne veya göğsüne çarpabilir. Bunu önlemek için büküm takip destekleri veya sac destek kolları kullanılır, operatörler sacı yandan ve açık avuçla destekler, sacın kalkma yayının içinde durmaz.
Giyotin makas güvenliği: parmak koruma ve arka bölge
Giyotin makas güvenliği iki noktada toplanır: önde baskı ayakları ile bıçak, arkada ise kesilen parçanın düştüğü alan. Kesim strokunda önce baskı ayakları sacı tablaya bastırır, ardından bıçak iner. Parmak, baskı ayağının altına girdiğinde ezilir; bıçağa ulaşırsa kesilir.
- Giyotin parmak koruma: Baskı ayaklarının önünde, yalnız sacın geçmesine izin veren aralıkta bir ızgara veya siper bulunur. Aralık, parmağın baskı ayağına ve bıçağa ulaşmasını engelleyecek ölçüde olmalıdır. Kalın sac kesmek için siperin kaldırılması, en sık rastlanan uygunsuzluktur.
- Arka bölge: Makinenin arkası koruyucu veya algılama sistemiyle kapatılır; kesilen parçalar arkadan alınacaksa makine durdurulmuş olmalıdır.
- Besleme: Büyük levhalar destek kollu veya bilyeli besleme masasıyla verilir; ağır levhalar uygun kaldırma ekipmanıyla taşınır.
- Bıçak değişimi: Enerji kesilip kilitlenerek ve bıçak taşıma aparatıyla yapılır; keskin kenarlara karşı kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılır.
Mekanik giyotinlerde kavrama ve fren arızası, istenmeyen ikinci strok riskini doğurur. Bu makinelerde kavrama ve fren bakımı aksatılmamalıdır. Mekanik preslerdeki benzer riskler için pres güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Periyodik kontrol, bakım ve makine yaşı
Abkant ve giyotin, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’te yer alır; standart veya imalatçı daha kısa bir süre öngörmüyorsa periyodik kontrol en geç 1 yılda bir yapılır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı mühendis, teknik öğretmen veya tekniker yapar ve sözleşme kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP üzerinden kurulur. Ekipmanın bakımını yapan kişi, aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (md. 14/A-2). Süreleri iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımızda, raporun nasıl okunacağını periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda anlattık.
Periyodik kontrol, günlük kontrolün yerine geçmez. İki katmanı birlikte kurun:
| Kontrol | Sıklık | Kim? |
|---|---|---|
| Koruma sisteminin test parçasıyla denenmesi | Her vardiya başı | Operatör |
| Acil durdurma butonlarının çalışması | Her vardiya başı | Operatör |
| Parmak koruma siperi ve arka koruyucunun yerinde olması | Her vardiya başı | Operatör |
| Hidrolik kaçak, hortum ve bağlantılar | Haftalık | Bakım |
| Bakım defterine işlenmiş bakım ve onarımlar | Bakım sonrası | Bakım |
| Ek-III’e göre periyodik kontrol | En geç yılda bir | EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi |
Bakım defteri bulunan makinelerde bakım işlemleri günü gününe deftere işlenir (Ek-I madde 2.13.1). Periyodik kontrol tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz. Acil durdurma düzeninin kuralları için acil durdurma butonu yazımıza bakabilirsiniz.
Eski ve CE işareti olmayan makinelerin uyum çalışması için CE’siz eski makinelerin uyumu yazımız yol gösterir. Yeni bir abkant veya giyotin alıyorsanız, 20 Ocak 2027’de büyük ölçüde yürürlüğe girecek Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) nedeniyle uygunluk beyanında hangi yönetmeliğe atıf yapıldığını kontrol edin; 2006/42/AT’ye dayanan önceki yönetmelik o tarihten itibaren eski rejim olacaktır. Ayrıntılar makine emniyeti yönetmeliği ve CE yazımızdadır.
SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde sac işleme tezgâhlarının koruma düzenini risk değerlendirmesine işler, periyodik kontrol takvimini izler ve raporlardaki uygunsuzlukların kapanışını takip eder. Metal sektörüne genel yaklaşımımız metal ve makine sayfamızda; uzuv yaralanmalarında ilk müdahale ise uzuv kopması ve ezilmede ilkyardım yazımızda.
Sık Sorulan Sorular
Abkantta lazer koruma sistemi zorunlu mu?
Mevzuat belirli bir koruma türünü adıyla şart koşmaz; tehlikeli bölgeye ulaşmayı önleyen veya ulaşılmadan hareketi durduran bir koruma ister. Elle küçük parça bükülen abkantlarda lazer tabanlı koruma bu şartı karşılayan yaygın çözümdür; seçim risk değerlendirmesine göre yapılır.
Abkant ve giyotinin periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre en geç yılda bir; standart veya imalatçı daha kısa bir süre öngörüyorsa o süre uygulanır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar ve bakımı yapan kişi kontrolü yapamaz.
Abkantta iki kişi çalışırken nelere dikkat edilmeli?
Her operatörün kendi kumandası olmalı ve makine bütün kumandalar etkinleştirilmeden strok yapmamalıdır. Operatörler birbirini ve kalıbı görebilmeli, büküm komutu önceden belirlenmeli ve kimse sacın kalkma yönünde durmamalıdır.
Giyotinin parmak koruma siperi kalın sac için kaldırılabilir mi?
Kaldırılmamalıdır. Siper, yalnız sacın geçmesine izin verecek aralıkta ayarlanabilir olmalıdır. Kalın sac için siperin kaldırılması gerekiyorsa makine o iş için uygun değildir veya siper yeniden düzenlenmelidir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.