Kısaca
Geçici atık depolama alanı, işletmenin farklı bölümlerinden gelen kimyasal kalıntıların bir araya geldiği ve çoğu zaman en az denetlenen köşesidir. Atık Yönetimi Yönetmeliği atıkların birbiriyle reaksiyona girmeyecek şekilde, etiketli ve süre sınırına uyularak depolanmasını ister; yağlı bezlerin kendiliğinden tutuşması, solvent buharı ve uyumsuz atıkların karışması ise bu alanın başlıca İSG riskleridir. Atık personeli için eğitim ve uygun KKD, yönetmelikteki açık bir yükümlülüktür.
Tehlikeli atık depolama neden bir İSG konusudur?
Üretim hattında her kimyasalın güvenlik bilgi formu, etiketi ve kullanım talimatı vardır. Aynı kimyasalların kalıntıları ise vardiya sonunda bir variline boşaltılır, kirli bezler bir çuvala doldurulur ve hepsi binanın arkasındaki bir alana taşınır. Tehlikeli atık depolama alanı bu yüzden, işletmenin bütün kimyasal risklerinin daha az bilgiyle bir araya geldiği yerdir.
Atık mevzuatı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının alanındadır; ancak bu mevzuat çalışan güvenliğini de doğrudan anar. Atık Yönetimi Yönetmeliği md. 9’a göre atık üreticisi, atıkların toplanması, taşınması ve geçici depolanmasından sorumlu çalışanlarının eğitimini sağlamak ve sağlık ve güvenlikle ilgili her türlü tedbiri almakla yükümlüdür. İSG tarafında ise atık alanı, risk değerlendirmesinde ayrı bir çalışma alanı olarak ele alınmalıdır.
Geçici atık depolama alanı: mevzuattaki temel kurallar
Geçici atık depolama alanı için Atık Yönetimi Yönetmeliği’nin öngördüğü kuralların çoğu, aynı zamanda birer İSG önlemidir:
| Kural | Dayanak | İSG açısından anlamı |
|---|---|---|
| Atıklar türlerine göre ayrı depolanır ve birbiriyle reaksiyona girmeyecek şekilde tutulur | md. 13/1, 13/3 | Uyumsuz atıkların karışmasıyla oluşabilecek ısı, gaz veya yangın önlenir |
| Atıklar başka madde veya atıkla karıştırılamaz, seyreltilemez | md. 5 | “Hepsini aynı varile boşalt” uygulaması yasaktır |
| Kap üzerinde tehlikeli veya tehlikesiz atık ibaresi, atık kodu, miktar ve depolama tarihi bulunur | md. 13/2 | Alana giren herkes neyle karşılaştığını bilir |
| Tehlikeli atıklar en fazla 6 ay, tehlikesiz atıklar en fazla 1 yıl geçici depolanır | md. 13/3 | Biriken atık miktarı ve yangın yükü sınırlanır |
| Ayda 1.000 kg veya daha fazla tehlikeli atık üretenler geçici depolama alanı için il müdürlüğünden izin alır | md. 13/5 | Alanın düzeni idari denetime de konu olur |
| Tehlikeli atıklar lisanslı taşıyıcı ve izinli tesislerle gönderilir | md. 9 | Teslim sırasında dış firmanın çalışanları da alana girer |
Tıbbi atıklar bu kuralların dışındadır ve kendi yönetmeliğine tabidir; ayrıntılar için tıbbi atık ve çalışan güvenliği yazımıza bakın.
Yağlı bez yangını ve solvent atıkları
Yağlı bez yangın riski, atık alanlarında en çok küçümsenen tehlikedir. Bazı bitkisel yağlar, ahşap yağları, vernikler ve yağ bazlı boyalar havayla temas ettiğinde oksitlenir ve bu tepkime ısı üretir. Bu tür ürünlere bulanmış bezler bir çuvalda veya açık bir kutuda üst üste yığıldığında ısı dağılamaz ve bez, hiçbir alev kaynağı olmadan kendiliğinden tutuşabilir. Bu olay çoğu zaman vardiya bittikten, alan boşaldıktan sonra yaşanır.
Önlemler:
- Yağlı ve solventli bezler kapağı kendiliğinden kapanan metal atık kovalarında toplanır; plastik çöp kovası veya karton kutu kullanılmaz.
- Kova her vardiya sonunda boşaltılır ve içeriği ağzı kapalı, metal bir varilde, güneş ve ısı kaynağından uzakta tutulur.
- Ahşap yağı veya vernik bulaşmış bezler, üreticinin önerisine göre suyla ıslatılarak kapalı kapta saklanabilir.
- Solvent atık bidonları kapalı tutulur, kap ve huni topraklanır, alan havalandırılır ve yakınında ateşleme kaynağı bulunmaz. Statik elektrik için statik elektrik ve topraklama, patlayıcı ortam değerlendirmesi için ATEX dokümanı yazılarımıza bakın.
- Boşaltılmış ama kimyasal kalıntısı olan varil ve bidonlar da buhar içerir. Bu ambalajlar kesilmez, kaynak yapılmaz, hurdaya verilmez; tehlikeli atık olarak yönetilir.
Yanıcı sıvıların depolanmasına dair genel kurallar için yanıcı sıvıların depolanması yazımıza bakabilirsiniz.
Sızıntı ve karışım: uyumsuz atıkları ayırmak
Atık alanında “bilinmeyen karışım” en tehlikeli atıktır. Aşağıdaki çiftler aynı kaba konmamalı ve aynı sızıntı tavasını paylaşmamalıdır:
| Atık grubu | Ayrı tutulması gereken grup | Olası sonuç |
|---|---|---|
| Asit atıkları | Bazik (alkali) atıklar | Şiddetli ısı açığa çıkması, sıçrama |
| Asit atıkları | Hipoklorit içeren temizlik atıkları | Klor gazı çıkışı |
| Oksitleyici atıklar | Yağlı bez, solvent, organik atık | Yangın |
| Hipoklorit içeren atıklar | Amonyaklı atıklar | Zehirli gaz çıkışı |
| Su ile tepkimeye giren atıklar | Sulu atıklar, açık alan | Gaz çıkışı, ısınma |
Uyumluluğu belirlemede kaynak, atığın geldiği kimyasalın güvenlik bilgi formudur; özellikle kararlılık ve tepkime bölümü ile bertaraf bölümü okunmalıdır. Nasıl okunacağı için güvenlik bilgi formu nasıl okunur, ayırma mantığı için kimyasal depolama uyumluluğu yazılarımıza bakın.
Sızıntıya karşı alanın zemini geçirimsiz olmalı ve yağmur suyu veya kanalizasyon ızgarasına bağlanmamalıdır. Sıvı atık kapları, en büyük kabın içeriğini tutabilecek bir sızıntı tavası veya setli alan içinde bekletilir. Alanın girişinde emici malzeme, dökülme kiti ve uygun KKD hazır bulunur. Dökülme anında yapılacaklar için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakabilirsiniz.
Atık etiketleme ve kayıt
Atık etiketleme, yönetmeliğin istediği dört bilgiyle (tehlikeli veya tehlikesiz atık ibaresi, atık kodu, miktar ve depolama tarihi) sınırlı kalmamalıdır. İSG açısından iyi bir etiket şunları da gösterir:
- Atığın kaynağı: hangi bölüm, hangi proses?
- Ana bileşen ve tehlike piktogramları: alevlenir, aşındırıcı, akut toksik vb. Piktogramların anlamları için kimyasal etiket ve piktogramlar.
- Etiketi yazan kişinin adı.
Atık kodları atık listesindeki altı haneli kodlardır; yıldız işaretli kodlar tehlikeli atığı gösterir. Örneğin tehlikeli maddelerle kirlenmiş emiciler, temizleme bezleri ve koruyucu giysiler 15 02 02* koduyla, tehlikeli madde kalıntısı içeren ambalajlar 15 01 10* koduyla izlenir. Etiketsiz veya içeriği bilinmeyen bir kap bulunursa açılmaz, başka kaba boşaltılmaz; ayrılır, işaretlenir ve içeriği kaynağından araştırılır.
Atık sahası iş güvenliği: personelin korunması
Atık sahası iş güvenliği için atıkla temas eden herkes düşünülmelidir: atığı bölümden taşıyan çalışan, alanı düzenleyen temizlik personeli, forklift operatörü ve atığı teslim alan firmanın şoförü. Önlemler:
- KKD: Atığın türüne uygun kimyasal eldiven, gözlük veya yüz siperi ve gerektiğinde kimyasal koruyucu tulum. Tulum seçimi için kimyasal koruyucu tulum tipleri.
- Elle taşıma: Dolu varillerin elle devrilmesi ve yuvarlanması yerine varil arabası veya kaldırma aparatı kullanılır.
- Hijyen: Alanda yeme, içme yapılmaz; çalışma sonunda eller yıkanır. Risk değerlendirmesine göre göz duşu bulundurulur.
- Eğitim: Atık personeline, yönetmeliğin istediği eğitim kapsamında uyumsuz atıklar, etiket okuma, sızıntı ve yangın müdahalesi uygulamalı anlatılır.
- Teslim: Atık firmasının araç ve personeli alana girerken alan sorumlusu hazır bulunur; yükleme sırasında başka iş yapılmaz.
Kontrol listesi
- Atık alanı risk değerlendirmesinde ayrı bir bölüm olarak yer alıyor mu?
- Uyumsuz atıklar ayrı kaplarda ve ayrı sızıntı tavalarında mı?
- Her kapta etiket, atık kodu ve depolama tarihi var mı; 6 aylık süre aşılmış kap var mı?
- Yağlı bez kovaları metal ve kapağı kendiliğinden kapanan tipte mi, her vardiya boşaltılıyor mu?
- Dökülme kiti, söndürücü ve KKD girişte hazır mı?
- Atık personelinin eğitimi kayıtlı mı?
SİSTEMER olarak risk değerlendirmesi çalışmalarımızda Bursa ve çevre illerdeki işletmelerin atık alanlarını yerinde inceliyor, uyumsuzluk ve yangın risklerini puanlıyor ve atık personelinin eğitimini planlıyoruz. Kimya ve plastik işletmelerine özgü riskler için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tehlikeli atık işyerinde ne kadar süre bekletilebilir?
Atık Yönetimi Yönetmeliği md. 13’e göre tıbbi atıklar hariç tehlikeli atıklar geçici depolama alanında en fazla 6 ay, tehlikesiz atıklar en fazla 1 yıl bekletilebilir.
Yağlı bez neden kendiliğinden yanar?
Bazı yağlar ve vernikler havayla temas ettiğinde oksitlenir ve ısı üretir. Bezler yığın hâlinde durduğunda bu ısı dağılamaz ve tutuşma sıcaklığına ulaşabilir. Metal, kapağı kendiliğinden kapanan kovalar ve düzenli boşaltma bu riski önler.
Atık etiketinde neler bulunmalı?
Yönetmeliğe göre tehlikeli veya tehlikesiz atık ibaresi, atık kodu, depolanan miktar ve depolama tarihi. İSG açısından atığın kaynağı, ana bileşeni ve tehlike piktogramlarının da eklenmesi önerilir.
Boş kimyasal varilleri hurdaya verebilir miyiz?
Tehlikeli madde kalıntısı içeren ambalajlar tehlikeli atıktır ve lisanslı yollarla gönderilir. Bu variller kesilmemeli ve kaynak yapılmamalıdır; içlerinde yanıcı buhar kalabilir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.