Kısaca
Kimyasal koruyucu tulumlar, korudukları maruziyet biçimine göre Tip 1’den Tip 6’ya sınıflandırılır; Tip 3 sıvı jetine, Tip 4 spreye, Tip 5 kuru toza, Tip 6 sınırlı sıçramaya karşı test edilir. Tip numarası tulumun hangi kimyasala ne kadar dayanacağını söylemez; bunun için üreticinin geçirgenlik verisine bakılır. Kirli tulum, dış yüzü içe dönecek şekilde ve belirli bir sırayla çıkarılmazsa kontaminasyon cilde ve temiz alana taşınır.
Kimyasal koruyucu tulum neyi korur, neyi korumaz?
Bir reaktör temizliğinde, boya kabininde veya asbestli malzemenin sökümünde çalışan aynı beyaz tulumu giyiyor gibi görünebilir. Oysa bu tulumların sınıfları, test edildikleri maruziyet biçimleri ve dayanım süreleri birbirinden çok farklıdır. Kimyasal koruyucu tulum seçimi, “tulum giydirdik” cümlesiyle değil, hangi kimyasalın hangi biçimde (toz, sıçrama, sprey, jet) çalışana ulaştığı sorusuyla başlar.
KKD Kullanımı Hakkında Yönetmelik md. 5’e göre kişisel koruyucu donanım, risk toplu korunma önlemleri veya çalışma yöntemiyle önlenemediğinde kullanılır; yani tulum kapalı sistem, lokal emiş veya otomasyonun yerine geçmez. Aynı yönetmeliğin 6. maddesi, KKD’nin kendisi ek risk oluşturmamasını, kullanana tam uymasını, CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu bulunmasını ve birlikte kullanılan KKD’lerin birbirinin korumasını bozmamasını ister. Tulum, eldiven, çizme ve solunum koruyucu bu yüzden tek bir set olarak seçilmelidir. Genel seçim adımları için KKD seçimi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Tip 1’den Tip 6’ya: sınıflar ve standartlar
Kimyasal koruyucu giysiler, tulumun bütün olarak hangi test geçtiğine göre “tip” numarası alır. Numara küçüldükçe sızdırmazlık artar:
| Tip | Koruduğu maruziyet | İlgili standart | Tipik kullanım örneği |
|---|---|---|---|
| Tip 1 | Gaz ve buhar (gaz sızdırmaz) | TS EN 943-1 | Acil müdahale, yüksek toksisiteli gaz |
| Tip 3 | Basınçlı sıvı jeti | TS EN 14605 | Tank ve hat temizliği, asit-baz transferi |
| Tip 4 | Doyurucu sıvı spreyi | TS EN 14605 | Basınçlı yıkama, pestisit uygulaması |
| Tip 5 | Havada asılı kuru partiküller | TS EN ISO 13982-1 | Toz, lif, asbest söküm işleri |
| Tip 6 | Sınırlı sıvı sıçraması ve hafif sprey | TS EN 13034 | Düşük riskli sıçrama, boya hazırlama |
Bunlara ek olarak tulumun etiketinde başka işaretler de görülebilir. TS EN 1149-5 antistatik özelliği gösterir; bu özellik ancak çalışan iletken ayakkabıyla topraklandığında işe yarar. TS EN 14126 enfeksiyöz etkenlere, TS EN 1073-2 radyoaktif partiküllere karşı korumayı belirtir. “PB [3]”, “PB [4]” veya “PB [6]” işaretli ürünler ise önlük, kolluk gibi vücudun yalnız bir bölümünü koruyan parçalardır.
Kimyasal koruyucu giysiler sağlığa zararlı maddelere karşı koruduğu için KKD mevzuatındaki en yüksek risk kategorisinde, Kategori III’te yer alır. Bu nedenle CE işaretinin yanında onaylanmış kuruluşun dört haneli numarası bulunmalıdır. KKD’lerin işyerinde kullanımına dair genel çerçeve için KKD Kullanımı Yönetmeliği yazımıza bakın.
Tip 5 ve 6 tulum: tek kullanımlık tulumun sınırları
Sahada en çok görülen ürün, hem Tip 5 hem Tip 6 işaretli tek kullanımlık tulumdur. Bu tulumlar toz ve hafif sıçramaya karşı iyi koruma sağlar; ancak üç sınırı vardır:
- Jet ve spreye dayanıklı değildir. Basınçlı yıkamada veya hortumdan akan kimyasalla çalışırken Tip 5-6 tulum hızla ıslanır ve sıvıyı içeri geçirebilir.
- Dikiş tipi önemlidir. Basit dikişli tulumlarda iğne delikleri ince tozun geçebileceği yollardır. Toz ve sıçrama riskinin yüksek olduğu işlerde bantla kapatılmış dikişli ürünler seçilmelidir.
- Yeniden kullanılmaz. Tulum yırtıldığında, ıslandığında veya vardiya sonunda atılır. Kirli tulumu ertesi gün yeniden giymek, kimyasalı cilde doğrudan taşımak demektir.
Tip 5 ve 6 tulumun bilek, ayak bileği ve yüz kenarında yaptığı açıklıklar, eldiven, çizme ve maskeyle birleşim noktalarında bantla kapatılır. Asbest söküm işlerinde tulumun ve bu birleşim noktalarının nasıl hazırlanacağı için asbest söküm işleri yazımıza bakabilirsiniz.
Boya tulumu ve kimyasala göre seçim
Boya tulumu seçiminde iki soru belirleyicidir: Boya püskürtme mi, yoksa fırça ve rulo ile mi uygulanıyor; ve boya çözücü bazlı mı? Püskürtme boyada sis hâlindeki partiküller ve çözücü buharı tulumun her yerine ulaşır. Çözücü bazlı boyalarda tulumun yalnız sıçramayı değil, çözücünün geçirgenliğini de karşılaması gerekir. Patlayıcı ortam bulunan boya kabinlerinde antistatik tulum ve iletken ayakkabı birlikte düşünülmelidir. Kabin riskleri için boya kabini ve boyacı riskleri yazımıza bakın.
Kimyasala göre seçimde üç kavramı ayırın:
- Penetrasyon: Sıvının dikiş, fermuar veya gözeneklerden fiziksel olarak geçmesi. Tip testleri bunu ölçer.
- Permeasyon (geçirgenlik): Kimyasalın malzemenin içinden moleküler düzeyde geçmesi. Gözle görülmez; üretici her kimyasal için atılım süresini dakika olarak verir.
- Bozunma: Malzemenin kimyasalla temas sonucu sertleşmesi, şişmesi veya çatlaması.
Tulum üreticisinin kimyasal geçirgenlik tablosunda kullandığınız maddeyi veya en yakın bileşeni arayın. Tablo yoksa ya da madde listede bulunmuyorsa ürün o iş için doğrulanmamış demektir. Kullandığınız kimyasalın hangi KKD’yi gerektirdiğini güvenlik bilgi formu 8. bölümünden okuyabilirsiniz. Eldivende de aynı mantık geçerlidir; ayrıntılar iş eldiveni seçimi yazımızda.
İşe göre ilk seçimi aşağıdaki gibi yapabilirsiniz; nihai karar risk değerlendirmesi ve üretici verisine göre verilir:
| İş | Maruziyet biçimi | Başlangıç seçimi |
|---|---|---|
| Toz ürün torbalama, tozlu bakım | Kuru partikül | Tip 5, bantlı dikiş |
| Fırça ve ruloyla su bazlı boya | Sınırlı sıçrama | Tip 6 |
| Çözücü bazlı püskürtme boya | Sis, buhar | Tip 4 veya üreticinin püskürtme boya için önerdiği Tip 5-6; antistatik |
| Tank ve hat temizliği, kimyasal transferi | Jet, yoğun sıvı | Tip 3, kimyasala göre malzeme |
Kapalı tulum ısı kaybını engeller. Sıcak ortamda Tip 3-4 tulumla çalışan kişide ısı stresi hızla gelişir; çalışma ve dinlenme süreleri planlanmalıdır. Ölçüm yaklaşımı için endüstriyel ısı stresi ve WBGT yazımıza bakabilirsiniz.
Tulum çıkarma sırası: kontaminasyonu yaymadan
Kirli tulum yanlış çıkarıldığında, dış yüzdeki kimyasal veya toz ele, boyna ve temiz giysilere geçer. Tulum çıkarma sırası yazılı bir talimat olmalı ve uygulamalı olarak gösterilmelidir:
- Kirli alanın sınırında durun. Çıkarma işlemi kirli ve temiz bölge arasında belirlenmiş bir noktada yapılır.
- Dış yüzü temizleyin. Sıvı kimyasalla kirlenmiş Tip 3-4 tulum, prosedüre uygun biçimde yıkanır. Tozlu Tip 5 tulumun yüzeyi HEPA filtreli süpürgeyle veya nemli bezle alınır.
- Dış eldivenleri çıkarın. Çift eldiven kullanılıyorsa dış eldivenler önce çıkarılır; iç eldivenler en sona kadar elde kalır.
- Başlığı geriye doğru indirin. Başlık, dış yüzü içe dönecek biçimde arkaya katlanır.
- Fermuarı açın ve omuzlardan sıyırın. Tulum, iç yüzü dışarı gelecek şekilde rulo yapılarak aşağı indirilir. Mümkünse bir yardımcı tulumun dış yüzünden tutarak destek olur.
- Kolları ve bacakları çıkarın. Tulum çizmelerle birlikte veya çizmeler üzerinden sıyrılarak çıkarılır ve doğrudan kapatılabilir atık torbasına konur.
- Solunum koruyucu en son çıkarılır. Maske, tulum çıkarıldıktan ve kirli alandan uzaklaşıldıktan sonra çıkarılır; ardından iç eldivenler çıkarılır ve eller yıkanır.
Deneme, eğitim ve kayıt
Tulum, beden tablosuna göre değil çalışanın üzerinde denenerek seçilmelidir. Çömelme, uzanma ve merdiven çıkma hareketlerinde dikişin gerilmediği, kolların ve paçaların açılmadığı görülmelidir. KKD Kullanımı Yönetmeliği md. 6, KKD’nin hangi risklere karşı kullanılacağı konusunda çalışanın bilgilendirilmesini ve uygulamalı eğitim verilmesini de ister. Tulumla birlikte kullanılan sıkı oturan maskelerde maske uyum testi unutulmamalıdır.
Dağıtılan tulumun tipi, bedeni ve değişim sıklığı kayıt altında tutulmalıdır; bunun için KKD zimmet ve değişim takibi yazımızdaki tablo yapısını kullanabilirsiniz. Uygun KKD vermemenin idari para cezası çalışan başına uygulanır; güncel tutarı İSG idari para cezaları aracından hesaplayabilirsiniz.
SİSTEMER’in iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde Bursa ve çevre illerdeki işletmelerde KKD seçimini kimyasal envanteri ve risk değerlendirmesiyle birlikte yapıyor, tulum çıkarma sırasını uygulamalı eğitimle gösteriyoruz. Kimya ve plastik işletmelerine özgü riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tip 5 6 tulum ne demek?
Tulumun hem Tip 5 (havada asılı kuru partiküllere karşı) hem Tip 6 (sınırlı sıvı sıçramasına karşı) testlerini geçtiğini gösterir. Toz ve hafif sıçrama için uygundur; sıvı jeti veya yoğun sprey varsa Tip 3 veya Tip 4 tulum gerekir.
Tek kullanımlık tulum kaç kez giyilebilir?
Adı üzerinde, bir kez. Yırtılan, ıslanan veya kirlenen tulum hemen, sağlam kalsa bile vardiya sonunda değiştirilir. Üreticinin kullanım kılavuzunda farklı bir süre varsa ona uyulur.
Tulumun kimyasala dayanıklı olduğunu nasıl anlarım?
Tip numarası bu soruya cevap vermez. Üreticinin kimyasal geçirgenlik tablosunda kullandığınız kimyasalın atılım süresine bakın ve bunu görev süresiyle karşılaştırın.
Tulum mu önce çıkarılır, maske mi?
Önce tulum, sonra maske çıkarılır. Maske, kirli tulum çıkarılıp kirli alandan uzaklaşıldıktan sonra çıkarılır; böylece tulumun çıkarılması sırasında havalanan toz solunmaz.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.