Kısaca
Biyolojik izleme, bir kimyasalın vücuda gerçekte ne kadar girdiğini kan, idrar veya soluk örneğinde ölçer; deri yoluyla emilimi ve KKD’nin gerçek etkinliğini ortam ölçümünden daha iyi gösterir. Türkiye’de bağlayıcı biyolojik sınır değer yalnız kanda kurşun için tanımlıdır; diğer maddelerde işyeri hekimi uluslararası referanslara göre karar verir. Sonucun anlamlı olması için doğru belirteç ve doğru numune zamanı şarttır.
Biyolojik izleme nedir, ortam ölçümünden farkı ne?
Ortam ölçümü, çalışanın soluduğu havadaki madde miktarını gösterir. Biyolojik izleme ise maddenin vücuda gerçekten ne kadar girdiğini gösterir: kanda, idrarda veya solukta maddenin kendisini, vücutta dönüştüğü metabolitini ya da oluşturduğu etkiyi ölçer. İki yöntem birbirinin yerine geçmez; birbirini tamamlar.
Biyolojik izlemenin ortam ölçümüne üstün olduğu üç durum vardır:
- Deri yoluyla emilim. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1’de “Deri” işaretli maddeler vücuda önemli miktarda deri yoluyla geçebilir. Havadaki değer düşük olsa bile eldivensiz çalışan yüksek doz alabilir.
- KKD’nin gerçek etkinliği. Yüzüne oturmayan maske veya içine sıvı kaçan eldiven ortam ölçümünde görünmez, biyolojik izlemede görünür.
- Ağır iş ve kötü hijyen. Ağır fiziksel işte soluk hızı artar; işyerinde yemek yemek veya sigara içmek el-ağız yoluyla alımı artırır.
Yönetmelik biyolojik sınır değeri, kimyasal maddenin ve metabolitinin uygun biyolojik ortamdaki konsantrasyonunun ve etki göstergesinin üst sınırı olarak tanımlar (md. 4). Sağlık gözetimine ilişkin md. 12 ise sağlık gözetiminde biyolojik izleme ve gerekli incelemelerin yer aldığını söyler.
Türkiye’de bağlayıcı biyolojik sınır değer: kanda kurşun
Yönetmeliğin Ek-2’sinde bağlayıcı biyolojik sınır değeri tanımlanmış tek madde kurşun ve iyonik kurşun bileşikleridir. Kanda kurşun düzeyi bu maddenin hem biyolojik izleme yöntemi hem de karar ölçütüdür.
| Ölçüt | Değer | Sonucu |
|---|---|---|
| Kanda kurşun, bağlayıcı biyolojik sınır değer | 70 µg Pb/100 ml kan | Aşılamaz |
| Herhangi bir çalışanın kanda kurşun düzeyi | 40 µg Pb/100 ml kanın üzerinde | Tıbbi gözetim yapılır |
| Havada kurşun (haftada 40 saate göre zaman ağırlıklı ortalama) | 0,075 mg/m³’ün üzerinde | Tıbbi gözetim yapılır |
Akü, lehim ve kurşunlu boya söküm işlerinde kurşun kaynaklı riskler için galvaniz ve elektrolitik kaplama ve kaynak dumanı yazılarımız da yol gösterir.
Hangi maruziyette hangi test?
Biyolojik izleme her kimyasal için mümkün değildir. Aşağıdaki tablo, işyerlerinde en sık karşılaşılan örnekleri ve uluslararası uygulamada kabul gören numune zamanlarını özetler. Son kararı işyeri hekimi verir.
| Maruziyet | Örnek iş | Numune ve belirteç | Numune zamanı |
|---|---|---|---|
| Kurşun | Akü, lehim, boya söküm | Kanda kurşun | Kritik değil (birikir) |
| Toluen | Boya, yapıştırıcı, baskı | İdrarda toluen veya o-kresol | Vardiya sonu |
| Ksilen | Boya, vernik | İdrarda metilhipürik asit | Vardiya sonu |
| n-Hekzan | Yapıştırıcı, kauçuk | İdrarda 2,5-hekzandion | Haftanın son vardiyasının sonu |
| Stiren | Polyester, kompozit | İdrarda mandelik ve fenilglioksilik asit | Vardiya sonu |
| Benzen | Yakıt, bazı solventler | İdrarda S-fenilmerkaptürik asit | Vardiya sonu |
| Trikloroetilen | Metal yağ alma | İdrarda trikloroasetik asit | Haftanın son vardiyasının sonu |
| Altı değerlikli krom | Kaplama, paslanmaz kaynağı | İdrarda krom | Haftanın son vardiyasının sonu |
| Kadmiyum | Pigment, lehim, akü | İdrarda kadmiyum | Kritik değil |
| Metalik cıva | Ölçüm aleti, lamba geri dönüşümü | İdrarda cıva | Vardiya öncesi |
| Organofosfat ve karbamat pestisitler | İlaçlama | Kanda kolinesteraz aktivitesi | Sezon öncesi bazal değer ve maruziyet dönemi |
| Karbonmonoksit | LPG’li forklift, ısıtıcı, döküm | Kanda karboksihemoglobin veya solukta CO | Vardiya sonu |
Solvent kaynaklı riskler için solvent buharı maruziyeti, ilaçlama işleri için pestisit uygulamada güvenlik, karbonmonoksit için ısıtıcı ve sobalarda karbonmonoksit yazılarımıza bakabilirsiniz.
Numune zamanlaması neden bu kadar önemli?
İdrarda metabolit testi, maddenin vücuttan atılma hızına göre planlanır. Solventlerin metabolitleri saatler içinde atılır; numune vardiya sonunda alınmazsa son birkaç saatin maruziyeti kaçırılır. Bazı maddeler hafta boyunca birikir; bunlarda haftanın son vardiyası esas alınır. Kurşun ve kadmiyum gibi uzun süre vücutta kalan metallerde ise numune zamanı kritik değildir.
Numunenin güvenilir olması için şu kurallara uyun:
- İdrar numunesi iş kıyafeti çıkarıldıktan ve eller yıkandıktan sonra, üretim alanı dışında alınır. Metallerde dış bulaşma sonucu yanıltır.
- Laboratuvarın verdiği kap kullanılır; kap üzerine ad, tarih, saat ve vardiya yazılır.
- Çok seyreltik veya çok konsantre idrar sonucu etkiler. Laboratuvar kreatinin düzeltmesi yapar; uygun olmayan numune tekrarlanır.
- Numune, laboratuvar talimatındaki saklama ve taşıma koşullarına göre ulaştırılır.
- Numuneyle birlikte kısa bir bilgi formu doldurulur: o gün ve o hafta yapılan iş, kullanılan KKD, sigara, ilaçlar ve iş dışı maruziyetler (tadilat, atıcılık, hobi lehimciliği gibi).
Tetkikleri yetkili laboratuvar ve sağlık kuruluşlarıyla planlarız; numune zamanını vardiya çizelgesine göre birlikte belirleriz.
Sonuçlar nasıl yorumlanır?
Tek bir sonuç, ancak bağlamıyla anlam kazanır. Yorumda şu sorular sorulur:
- Bireysel mi, grup sorunu mu? Aynı işi yapan birkaç çalışanın sonuçları birlikte yükseliyorsa sorun kaynaktadır; tek bir çalışanda yükseklik varsa iş yöntemi, KKD veya hijyen alışkanlığı incelenir.
- Eğilim ne yönde? Referansın altında ama yıldan yıla artan bir değer, önlemlerin zayıfladığını gösterir.
- Karıştırıcı etken var mı? Sigara kadmiyum, benzen ve karbonmonoksit belirteçlerini etkiler. Bazı belirteçler beslenmeden, ilaçlardan veya alkol kullanımından etkilenebilir.
Yönetmeliğin 12. maddesi, biyolojik sınır değerin aşıldığı veya maruziyete bağlı bir olumsuz sağlık etkisinin saptandığı durumda yapılacakları sıralar: çalışan bilgilendirilir, risk değerlendirmesi gözden geçirilir, önlemler yeniden ele alınır ve gerekirse çalışan maruziyet olmayan başka bir işe alınır. Aynı maddeye maruz kalan diğer çalışanların sağlık durumu da kontrol edilir.
Bireysel sonuç sağlık verisidir. İşverene yalnızca işe uygunluk sonucu ve gerekiyorsa grup bazında anonim özet iletilir; çalışan ise kendi sonuçlarını görme hakkına sahiptir. Paylaşım kuralları için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakın.
Biyolojik izleme ne zaman anlamsızdır?
Yönetmelik, sağlık gözetiminin hastalık ve etkilenmeyi tespit edecek geçerli tekniklerin bulunduğu durumlarda yapılmasını ister (md. 12/1-c). Şu durumlarda biyolojik izleme yerine başka yöntemler seçilir:
- Lokal etkili tahriş edici gazlar. Amonyak, klor ve asit buharları vücutta birikmez; geçerli bir belirteçleri yoktur. Ortam ölçümü ve şikâyet takibi esastır.
- Belirteci olmayan maddeler. Güvenilir bir yöntem yoksa test yapmak yanlış güven verir.
- Numune zamanı ayarlanamıyorsa. Kısa yarı ömürlü bir madde için yanlış zamanda alınan numune boşa harcanmış tetkiktir.
- Amaçsız tarama. Risk değerlendirmesi ve ortam ölçümü yapılmadan herkese “ağır metal paneli” istemek, sonuçla ne yapılacağı belli olmadığı için önerilmez.
Programı kurmak için altı adım
- Kimyasal envanterini ve kimyasal risk değerlendirmesini tamamlayın.
- Ortam ölçümleriyle maruziyet düzeyini belirleyin.
- İşyeri hekimi belirteci, numune türünü, zamanını ve referans değeri seçsin. Çalışanlar bu işe başlamadan önce bilgilendirilir (md. 12/1-ç).
- Gerekli olanlarda işe girişte bazal değer alın; kolinesteraz gibi testler ancak kişinin kendi bazal değeriyle karşılaştırıldığında anlamlıdır.
- Periyodik takvimi hekim belirlesin. Bu tetkiklerin mevzuatta sabit bir sıklığı yoktur; maruziyet düzeyi ve önceki sonuçlar belirleyicidir. Genel muayene sıklıkları için periyodik muayene ve tetkikler yazımıza bakın.
- Sonuçları çalışana, grup özetini işverene ve bulguları risk değerlendirmesine geri bildirin.
SİSTEMER, sağlık gözetimi hizmetinde biyolojik izlemeyi kimyasal risk değerlendirmesine bağlı olarak planlar. Kimya ve plastik işletmelerine özgü riskler için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Biyolojik izleme her kimyasal için zorunlu mu?
Hayır. Türkiye’de bağlayıcı biyolojik sınır değer yalnız kurşun için tanımlıdır ve Ek-2’deki koşullarda tıbbi gözetim zorunludur. Diğer maddelerde biyolojik izlemenin gerekip gerekmediğine işyeri hekimi, risk değerlendirmesi ve ortam ölçümü sonuçlarına göre karar verir.
Kanda kurşun düzeyi 40’ın üzerinde çıkarsa ne olur?
40 µg Pb/100 ml kanın üzerindeki değer, Ek-2’ye göre tıbbi gözetim gerektirir. 70 µg/100 ml bağlayıcı sınırdır. Kaynak araştırılır, önlemler gözden geçirilir ve gerekirse çalışan maruziyetsiz bir işe alınır.
İdrar numunesi neden vardiya sonunda isteniyor?
Solvent metabolitleri vücuttan saatler içinde atılır. Vardiya sonunda alınan numune o günkü maruziyeti yansıtır; ertesi sabah alınan numune maruziyeti olduğundan düşük gösterir.
Biyolojik izleme sonuçlarını işveren görebilir mi?
Bireysel sonuç sağlık verisidir ve işyeri hekiminde kalır. İşveren işe uygunluk sonucunu ve gerekirse isim içermeyen grup özetini görür; çalışan kendi sonuçlarını görme hakkına sahiptir.
Maruziyete göre tetkik planı, işe giriş ve periyodik muayeneler, gizli tutulan sağlık dosyaları ve kişi bazında muayene takvimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.