Kısaca
Çelik yapı montajında en büyük risk, montajcının henüz korkuluk ve döşeme olmayan bir iskelet üzerinde çalışmasıdır. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, çelik elemanların ehil bir kişinin gözetiminde monte edilmesini ve montaj alanının altında kimsenin bulunmamasını ister. Güvenli bir montaj; yerde önceden takılan yaşam hattıyla, kiriş üzerinde yürümeyi gereksiz kılan platformlarla, planlı vinç kaldırmasıyla ve düşen cisme karşı önlem alınmış bulonlamayla mümkündür.
Çelik montaj iş güvenliği: risk nerede başlar?
Bir sanayi yapısının çelik iskeleti birkaç hafta içinde yükselir. Bu sürenin büyük bölümünde montajcılar korkuluğu, döşemesi ve çoğu zaman bağlanacak sabit bir noktası olmayan bir yapının üzerinde çalışır. Çelik montaj iş güvenliği bu yüzden “kemer tak” talimatından çok daha önce, montaj sırası ve ekipman kararları verilirken başlar.
Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, çelik yapı işlerini hem genel hem özel hükümlerle düzenler:
- Ek-4 (A), yüksekte çalışma: Yüksekte yapılması zorunlu olmayan montaj işleri mümkün olduğunca yerde yapılır; güvenlik öncelikle korkuluk, platform, güvenlik ağı gibi toplu koruma önlemleriyle sağlanır. Toplu koruma yetmediğinde ankraj noktaları veya yaşam hatları oluşturularak tam vücut kemeri kullanılır. Yaşam hatları için gereken ankraj noktaları projenin hazırlık aşamasında belirlenir.
- Ek-4 (B), md. 87–91: Geçici destek ve payandalar dahil çelik elemanlar binen yüklere dayanacak şekilde planlanır; korozyona uğramış veya deforme olmuş malzeme gerekli önlem alınmadan kullanılmaz.
- Ek-2, madde 11: Ağır prefabrik elemanların montaj ve söküm işleri özel risk içeren işler arasındadır; bu işler için özel önlemler sağlık ve güvenlik planında yer almalıdır (md. 10/1-b).
Montaj planı: sıra, geçici stabilite ve görev dağılımı
Yazılı bir montaj planı, hangi elemanın hangi sırayla, hangi vinçle ve hangi düşme önleme yöntemiyle kurulacağını gösterir. Planda en az şu konular yer almalıdır:
- Montaj sırası: İlk kolonlar ve kirişler yapının stabil bir “kutu” oluşturacağı biçimde seçilir. Stabil olmayan tek bir kolon üzerinde ilerlemek, rüzgârda veya çarpmada devrilme riski yaratır.
- Geçici bağlantılar: Kiriş yerine oturduğunda vinç halatı ne zaman bırakılabilir? Yönetmelik bir bulon sayısı belirlemez; uluslararası uygulamada, örneğin ABD İş Güvenliği ve Sağlığı İdaresinin (OSHA) çelik montaj standardında, eleman her bağlantıda en az iki bulonla sabitlenmeden yük halattan bırakılmaz. Projenin statik sorumlusunun belirlediği geçici bağlantı detayı plana yazılmalıdır.
- Geçici çapraz ve payandalar: Kalıcı stabilite elemanları tamamlanana kadar hangi geçici desteklerin kullanılacağı ve ne zaman sökülebileceği.
- Düşme önleme yöntemi: Her montaj aşaması için platform, ağ veya yaşam hattından hangisinin kullanılacağı.
- Görevliler: Montaj şefi (ehil kişi), vinç operatörü, işaretçi ve sapancı, montajcılar ve kurtarma ekibi.
Sahada birden fazla işveren çalışıyorsa plan, yapı alanının tamamından sorumlu işverenin sağlık ve güvenlik planına bağlanmalıdır. Yönetmeliğin genel çerçevesi için Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği yazımıza bakın.
Kiriş üzerinde yürüme neden son seçenek olmalı?
Kiriş üzerinde yürüme, montajcının birkaç metre yükseklikte, dar bir başlık levhası üzerinde, bağlanacak bir nokta olmadan ilerlemesidir. Ata biner gibi oturarak ilerlemek de düşme riskini ortadan kaldırmaz. Daha güvenli alternatifler şunlardır:
| Yöntem | Ne zaman uygun? | Dikkat edilecek nokta |
|---|---|---|
| Makaslı veya sepetli platform | Zemin sağlam ve düzse, yükseklik platform erişimindeyse | Sepette üreticinin belirttiği bağlantı noktasına kemer bağlanır |
| Yerde önceden takılan yaşam hattı | Kiriş kaldırılmadan önce dikmeler ve halat yerde takılabiliyorsa | Hattın ankrajı ve sehimi üretici talimatına göre |
| Güvenlik ağı | Geniş açıklıklı çatı ve döşeme montajı | Ağ, altında yeterli boşluk kalacak şekilde ve çalışma seviyesine yakın kurulur |
| Kiriş kelepçesi ve çift kollu bağlantı halatı | Kısa yer değiştirmeler | Bir kol her zaman bağlı kalır; ankraj kapasitesi doğrulanır |
Platform seçimi ve kullanımı için makaslı ve sepetli platform yazımıza bakabilirsiniz. Platformla erişilemeyen noktalarda çalışma, yüksekte çalışma izin formu ile planlanmalıdır.
Yaşam hattının erken kurulması ve düşme mesafesi
Yaşam hattı çoğu zaman montaj bittikten sonra kurulur; oysa en çok ihtiyaç duyulan an montajın kendisidir. Çözüm, kiriş vinçle kaldırılmadan önce yaşam hattı dikmelerinin ve halatının yerde kirişe takılmasıdır. Böylece kiriş yerine oturduğu anda montajcının bağlanacağı hat hazır olur. Ankraj ve yaşam hattı türleri için ankraj noktası ve yaşam hattı yazımıza bakın.
Kemerin işe yaraması için düşen kişinin bir yere çarpmadan durması gerekir. Basit bir örnek hesap:
- Enerji sönümleyicili bağlantı halatının boyu: 2 m
- Enerji sönümleyicinin açılma payı (TS EN 355’e göre en fazla): 1,75 m
- Kemerin bağlantı halkasından ayak tabanına uzaklık: yaklaşık 1,5 m
- Emniyet payı: 1 m
Toplam: yaklaşık 6,25 m. Ankraj noktası ayak seviyesindeyse ya da yatay yaşam hattı kullanılıyorsa hattın sehimi bu mesafeye eklenir. Altında bu kadar boşluk yoksa bağlantı halatı düşmeyi zamanında durduramaz; kısa halat, geri sarmalı düşüş durdurucu veya güvenlik ağı düşünülmelidir. Hesabı her zaman kullanılan ürünün kılavuzundaki değerlerle yapın. Kemer seçimi için paraşüt tipi emniyet kemeri, askıda kalan çalışanın kurtarılması için askıda kalma travması ve kurtarma yazılarımıza bakın.
Çelik montaj vinç işleri: kaldırma ve yönlendirme
Çelik montaj vinç işlerinde kazaların bir bölümü düşmeyle değil, salınan yükün çarpmasıyla veya yükün altında bulunmakla olur. Yönetmeliğin Ek-4 (B) bölümü, yükün çeşidine, boyutuna ve şekline uygun kaldırma aparatı kullanılmasını ve kaldırma ekipmanlarında sesli ve ışıklı ikaz bulunmasını ister (md. 58, 60). Sahada şu kurallar uygulanmalıdır:
- Her kaldırma için yük ağırlığı, ağırlık merkezi, vinç yarıçapı ve kapasite diyagramı önceden kontrol edilir.
- Kiriş, ağırlık merkezine göre dengeli bağlanır; sapan ve kancalar yükün ağırlığına uygundur. Ayrıntılar için sapan, zincir ve kaldırma aparatları.
- Yük, elle değil kılavuz halatla yönlendirilir; hiç kimse asılı yükün altına girmez.
- Operatörle tek bir işaretçi haberleşir. Görev tanımı için vinç işaretçisi ve sapancı yazımıza bakın.
- Rüzgâr hızı, vinç üreticisinin belirlediği sınırı aşıyorsa kaldırma durdurulur. Geniş yüzeyli çatı panelleri rüzgârdan daha çok etkilenir; bkz. kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma.
Mobil vinçler ve kaldırma aparatları İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III kapsamında yılda bir periyodik kontrole tabidir; kule krenlerin kontrolü akredite muayene kuruluşlarınca yapılır. Bu kontroller yetkili kişi ve kuruluşlarca yürütülür. Operatörün belgesi için vinç operatörü belgesi yazımıza bakın.
Bulonlama yüksekte: aletler ve düşen cisim
Bulonlama yüksekte yapılırken risk yalnız montajcının düşmesi değildir; düşen bir somun veya anahtar aşağıdaki kişi için ciddi bir tehlikedir. Önlemler:
- Anahtarlar ve somun sıkma makineleri alet bağlama ipiyle bileğe veya kemere bağlanır.
- Bulon ve somunlar kapaklı kovada taşınır; kova vinçle değil, uygun bir halatla ve kontrollü indirilir.
- Somun sıkma makinesinin ters tork etkisi, platform kenarındaki çalışanı dengesizleştirebilir; makine iki elle tutulur, gövde platform içinde kalır.
- Montaj seviyesinin altında yürüme yolu bırakılmaz; alan md. 90 gereği kapatılır.
- Saha kaynağı yapılıyorsa çelik kaynakçılar için MYK belgesi aranır; bkz. kaynakçı belgesi.
Saha kontrol listesi
Her montaj gününe başlamadan önce:
- Montaj planı ve günün kaldırma listesi ekip tarafından okundu mu?
- Ehil kişi sahada mı ve kim olduğu herkesçe biliniyor mu?
- Yaşam hatları ve ankrajlar kontrol edildi mi; kemerlerin günlük gözle kontrolü yapıldı mı?
- Montaj alanı şeritle kapatıldı, altında çalışan var mı?
- Vincin periyodik kontrol raporu geçerli mi, rüzgâr ölçümü yapıldı mı?
- Kurtarma ekipmanı ve kurtarma ekibi hazır mı?
SİSTEMER olarak iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde montaj planını risk değerlendirmesine bağlıyor; vinç ve kaldırma ekipmanlarının periyodik kontrollerini yetkili kişilerle planlayıp periyodik kontrol takvimi üzerinden takip ediyoruz. İnşaat sektörüne özgü diğer riskler için inşaat sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Çelik montajda kemer bağlamak yeterli mi?
Değildir. Yönetmelik önce toplu koruma önlemlerini, yani platform, korkuluk ve güvenlik ağını ister. Kemer, bunların mümkün olmadığı yerlerde, düşme mesafesi hesaplanmış bir ankraj veya yaşam hattıyla birlikte kullanılır.
Kiriş üzerinde yürümek yasak mı?
Yönetmelikte bu adla bir yasak yoktur; ancak yüksekte yapılması zorunlu olmayan işlerin yerde yapılması ve toplu korumaya öncelik verilmesi ilkeleri, kiriş üzerinde yürümeyi ancak başka hiçbir yöntem uygulanamadığında ve bağlı kalınarak kabul edilebilir kılar.
Montajı kim yönetmeli?
İşverenin görevlendirdiği, çelik montaj konusunda ehil bir kişi. Bu kişi projeye uygun montaj sırasını uygular, geçici bağlantıları kontrol eder ve montaj alanının güvenliğinden sahada sorumludur.
Montaj alanının altında çalışılabilir mi?
Hayır. Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, montaj çalışması yapılan yerin altında çalışan bulundurulmamasını açıkça ister.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.