Evde Bakım ve Sağlık Hizmetlerinde İSG

Evde bakım iş güvenliği: işyeri hasta evine taşındığında

Hastanede hasta yatağı yükseltilir, lift tavana monte edilmiştir, kesici-delici atık kutusu her odadadır ve zor bir anda koridordan yardım çağrılır. Evde bakım personeli ise dar bir yatak odasında, alçak bir divanın yanında, çoğu zaman tek başına çalışır. Evde bakım iş güvenliği, bu farkı kabul eden ayrı bir risk değerlendirmesiyle başlar.

Bu yazı; özel evde bakım şirketlerinde, evde sağlık ekiplerinde ve belediyelerin evde bakım birimlerinde çalışan hemşire, hasta bakıcı, fizyoterapist ve sağlık teknisyenleri için yazılmıştır. Bir evde sağlık hizmeti çalışanı ile evde bakım personelinin işleri farklı olsa da risklerin büyük kısmı ortaktır. Hasta evi işverenin işyeri olmasa da çalışanın iş yaptığı yerdir. 6331 sayılı Kanun md. 4 işverene çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlama yükümlülüğü verir; ziyaret edilen ev, ziyaret arasındaki yol ve kullanılan araç bu kapsamın içindedir.

Ziyaret öncesi ev değerlendirmesi

Evde çalışmanın riskleri her evde farklıdır. Bu yüzden genel risk değerlendirmesi, ilk ziyaretten önce ya da ilk ziyarette doldurulan kısa bir ev değerlendirme formuyla tamamlanır. Bilgi kaynağı; sevk eden kurum, hasta yakını ile yapılan telefon görüşmesi ve ilk ziyaretteki gözlemdir.

Form, hasta dosyasına değil personelin erişebileceği ayrı bir “ziyaret güvenliği notu”na işlenir. Böylece bu eve ilk kez gidecek bir çalışan, örneğin “evde saldırgan bir köpek var, kapıdan önce telefonla haber verin” bilgisine ziyaretten önce ulaşır. Not, hastanın tanısını değil yalnızca güvenlik bilgisini içerir.

Hasta kaldırma ve transfer: ekipman yoksa ne olacak?

Hasta evindeki en sık yaralanma nedeni bel ve omuz zorlanmasıdır. Evde ayarlanabilir yatak, lift ve transfer ekipmanı çoğu zaman yoktur; alçak bir yatakta öne eğilerek yapılan her pozisyon değişikliği yükü katlar.

1. Hareket kapasitesine göre yöntem: Kendi ağırlığını taşıyabilen hastada yönlendirme yeterlidir; taşıyamayanda elle kaldırma yerine kaydırma örtüsü, transfer tahtası veya lift kullanılır.
2. Ekipmanı eve getirin: Kaydırma örtüsü gibi hafif ekipman personelin çantasında bulunur. Uzun süreli bakım gereken hastalarda ayarlanabilir yatak ve lift için aileye yönlendirme yapılır ve bu öneri dosyaya yazılır.
3. İkinci kişi: Değerlendirmede iki kişi gerektiği belirlenen transferler tek başına yapılmaz. Ziyaret planı buna göre kurulur; aile üyesinin yardımı eğitimsizse yeterli kabul edilmez.
4. Düşen hasta: Yere düşen hastayı tek başına kaldırmaya çalışmak hem hastayı hem çalışanı yaralayabilir. Hasta güvenli pozisyona alınır, yaralanma kontrol edilir ve yardım çağrılır.

Ayrıntılı teknikler için hasta kaldırma ve transferinde bel sağlığı yazımıza bakabilirsiniz.

Hasta evinde çalışma riskleri: ortam ve yangın

Evdeki tehlikeler hastanedekinden farklıdır ve çoğu çalışanın kontrolünde değildir:

• Kayma ve takılma: Halı kenarları, uzatma kabloları, ıslak banyo zemini ve karanlık merdivenler.
• Isınma: Sobalı evlerde karbon monoksit riski vardır. Baş ağrısı ve baş dönmesi hisseden çalışan pencereyi açar, evi terk eder ve durumu bildirir; belirtiler için ısıtıcı kaynaklı karbonmonoksit zehirlenmesi yazımıza bakın.
• Ev tipi oksijen: Oksijen konsantratörü veya tüpü kullanılan odada sigara, mum ve açık ateş yangın riskini ciddi biçimde artırır. Bu durum aileyle konuşulur ve dosyaya yazılır.
• Elektrik: Hasarlı priz ve kablolarda tıbbi cihaz çalıştırılmaz.

Saldırgan davranış ve şiddet

Evde bakım çalışanı saldırgan davranışla iki kaynaktan karşılaşır: hastanın kendisi (demans, deliryum, ağrı, ilaç etkisi) ve ev halkı (gerginlik, alkol, beklentinin karşılanmaması). Hastanede yardım koridorun ucundadır; evde ise çoğu zaman kimse yoktur.

• Çıkışı açık tutun: Çalışan, odada kendisiyle kapı arasına kimsenin girmeyeceği biçimde konumlanır. Çanta ve anahtar elinin altında olur.
• Gerginliği düşürün: Sakin ve kısa cümlelerle konuşmak, tartışmaya girmemek ve gerekirse işlemi ertelemek eğitimde uygulamalı çalışılır.
• Terk etme hakkı: 6331 sayılı Kanun md. 13/3’e göre ciddi ve yakın tehlikenin önlenemez olduğu durumlarda çalışan işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gider ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz. Evde bakım için bu, “tehdit altında hissediyorsan çık ve ara” kuralının yazılı olması demektir. Ayrıntılar için çalışmaktan kaçınma hakkı yazımıza bakın.
• Bildirim: Sözlü tehdit dahil her olay kaydedilir; aynı adrese bir sonraki ziyaret iki kişiyle ya da farklı bir düzenle yapılır.

Şiddete karşı genel yaklaşım için çalışana yönelik şiddet ve sağlıkta şiddet ve beyaz kod yazılarımızı okuyabilirsiniz.

Tek başına ev ziyareti ve yolda geçen süre

Evde bakım personeli çoğu zaman yalnız çalışan sayılır. Bu yüzden ziyaret düzeni şu unsurları içermelidir:

• Günlük ziyaret listesi: Hangi adreste, hangi saatte bulunulacağını koordinatör bilir.
• Giriş ve çıkış bildirimi: Çalışan eve girerken ve çıkarken kısa mesaj veya uygulama üzerinden bildirim yapar. Beklenen çıkış bildirimi gelmezse koordinatör arar; ulaşamazsa yazılı süreci başlatır.
• Acil kod: Çalışanın telefonda yardım istediğini ev halkına belli etmeden söyleyebileceği bir kod cümlesi belirlenir.
• Araç ve yol: Ziyaretler arasındaki sürüş iş süresidir. Araç bakımı, kış lastiği ve sürüş saatleri planlanır; kuralları şirket şoförleri ve sürücüler yazımızda bulabilirsiniz.

Temas düzeni ve yanıt gelmediğinde izlenecek adımlar için yalnız çalışan güvenliği yazımız ayrıntılı bir model sunar.

Biyolojik riskler, iğne batması ve atıklar

Enjeksiyon, kan alma, pansuman ve sonda bakımı evde de yapılır; ama evde iyi aydınlatılmış bir tezgâh yoktur.

• Kesici-delici kutusu: Taşınabilir bir kutu her ziyarette yanınızda olur; kullanılan iğne hemen bu kutuya atılır ve kapağı geri takılmaz. Kutu en fazla ¾ oranında doldurulur (Tıbbi Atıkların Kontrolü Yönetmeliği). Batma hâlinde yapılacaklar için kesici-delici alet yaralanması yazımıza bakın.
• Eldiven ve el hijyeni: El antiseptiği ve tek kullanımlık eldiven çantada eksik edilmez.
• Aşılama: Kan ve vücut sıvısıyla temas eden çalışanlarda hepatit B bağışıklığı işyeri hekimiyle birlikte değerlendirilir.
• Atıklar: Tıbbi atığın evden nasıl alınacağı kurumun prosedüründe yazılı olmalıdır; evdeki çöpe atılmaz.

Biyolojik etkenlerin değerlendirilmesi Biyolojik Etkenlere Maruziyet Risklerinin Önlenmesi Hakkında Yönetmelik çerçevesinde yapılır; ayrıntılar için mesleki enfeksiyonlar yazımızı okuyabilirsiniz.

Bursa ve çevre illerde evde bakım ve sağlık hizmeti veren kuruluşlar için risk değerlendirmesini ev ziyaretlerinin gerçek koşullarına göre hazırlıyoruz. Sektördeki diğer başlıklar için sağlık kuruluşları sayfamıza, uzman ve hekim sürelerini görmek için İSG yükümlülük hesaplama aracımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Hasta evi işyeri sayılır mı, risk değerlendirmesine girer mi?

Hasta evi işverenin işyeri değildir, ama çalışanın iş yaptığı yerdir. İşveren çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğinden sorumlu olduğu için ev ziyaretleri risk değerlendirmesine girer ve ziyaret öncesi ev değerlendirmesiyle tamamlanır.

Evde bakım personeli hastayı tek başına kaldırabilir mi?

Hastanın kendi ağırlığını taşıyabildiği ve değerlendirmede tek kişinin yeterli bulunduğu durumlarda evet. Ağırlığını taşıyamayan hastalarda kaydırma örtüsü, transfer tahtası veya lift kullanılır; değerlendirmede iki kişi gerektiği belirlenen transfer tek başına yapılmaz.

Saldırgan bir hasta yakını varsa çalışan ziyareti yarıda bırakabilir mi?

Evet. Ciddi ve yakın tehlikenin önlenemediği durumlarda çalışan ortamı terk ederek güvenli yere gidebilir ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz. Olay kaydedilir ve aynı adrese sonraki ziyaret farklı bir düzenle planlanır.

Evde bakım çalışanına hangi aşılar önerilir?

Kan ve vücut sıvılarıyla temas edenlerde hepatit B bağışıklığı öncelikli konudur. Aşılama programı, maruziyete ve çalışanın aşı geçmişine göre işyeri hekimi tarafından planlanır.