Kısaca
Jeneratörde dört risk bir aradadır: kapalı alanda biriken karbonmonoksit, sıcak motora yakıt dökülmesiyle başlayan yangın, topraklama eksikliği ya da bina tesisatına yanlış bağlantı nedeniyle elektrik çarpması ve gürültü. Seyyar jeneratör kapalı alanda çalıştırılmaz, yakıt motor durup soğuduktan sonra doldurulur ve çıkışlar kaçak akım korumalı olur. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre jeneratörler, standartta daha kısa süre yoksa yılda bir EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişiye kontrol ettirilir.
Jeneratör güvenliği neden ayrı bir başlıktır?
Jeneratör çoğu işyerinde ya bodrumdaki bir odada sessizce bekler ya da şantiyede, dolu bir kamyon kasasında veya kesinti günü depo kapısının önünde çalışır. İlki yılda birkaç kez devreye girdiği için unutulur; ikincisi her gün yer değiştirdiği için kuralsız kalır. Oysa jeneratör güvenliği aynı makinede dört farklı riski bir arada yönetmeyi gerektirir: egzoz gazı, yakıt ve yangın, elektrik ve gürültü.
| Konu | Sabit (yedek) jeneratör | Seyyar jeneratör |
|---|---|---|
| Egzoz | Jeneratör odası havalandırması ve egzoz hattının sızdırmazlığı | Kapalı ve yarı kapalı alanda çalıştırılmaması |
| Yakıt | Ana yakıt deposu, havuzlama, odanın yangın dayanımı | Dolum sırasında dökülme, bidonla taşıma |
| Elektrik | Transfer panosu, bina tesisatına bağlantı, topraklama | Gövde topraklaması, kaçak akım koruması, kablolar |
| Kontrol | Yılda bir periyodik kontrol, imalatçı bakımı | Aynı kontrol; işletme dışında son rapor ekipmanla birlikte |
Bursa ve çevre illerde OSB’lerdeki üretim tesisleri, hastaneler, oteller ve büyük siteler yedek jeneratörle; şantiyeler, tamir ekipleri ve fuar-etkinlik işleri seyyar jeneratörle çalışır. Aşağıdaki başlıklar ikisini de kapsar.
Egzoz gazı ve jeneratör karbonmonoksit riski
Dizel veya benzinli motor, yakıt tam yanmadığında karbonmonoksit üretir. Bu gaz renksiz ve kokusuzdur; baş ağrısı, baş dönmesi ve bulantıyla başlayan zehirlenme, bilinç kaybına kadar ilerleyebilir. Jeneratör karbonmonoksit kazalarının çoğu aynı hatayla olur: “kısa süreliğine” kapalı bir yerde çalıştırmak.
- Seyyar jeneratör dışarıda çalışır. Bodrum, kapalı depo, konteyner, çadır ve garaj, kapısı açık olsa bile uygun yer değildir.
- Egzoz yönü kontrol edilir. Egzoz, kapı, pencere ve havalandırma girişlerinden uzağa bakmalı; içeri dönen gaz binada birikebilir.
- Jeneratör odasında egzoz hattının bağlantıları sızdırmaz olmalı, odanın havalandırma menfezleri kapatılmamalı ve oda depo olarak kullanılmamalıdır.
- CO dedektörü jeneratör odasına ve jeneratörün çalıştığı yere yakın kapalı mekânlara konur; alarm ayarı ve test yöntemi üreticinin talimatına göre yapılır.
Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’nin Ek-1 tablosunda karbonmonoksit için bir sınır değer bulunmaz; bu, riskin olmadığı anlamına gelmez. Belirtiler ve ilk müdahale için ısıtıcılar ve karbonmonoksit zehirlenmesi yazımıza bakın. Su baskınında bodrumdan su çeken motopomp veya jeneratörün içeride çalıştırılması da bilinen bir tuzaktır; bu senaryo için sel ve su baskını yazımız yol gösterir.
Jeneratör yakıt dolumu ve yakıt depolama
Yangınların önemli bir kısmı dolum sırasında başlar: sıcak egzoz manifoldu veya susturucu üzerine dökülen yakıt tutuşur. Jeneratör yakıt dolumu için kural basittir:
- Jeneratörü durdurun ve sıcak yüzeylerin soğumasını bekleyin.
- Dolumu iyi havalandırılan, kıvılcım ve açık alevden uzak bir yerde yapın; sigara içilmez.
- Uygun, kapaklı ve etiketli yakıt kabı ile huni kullanın; jeneratörün altına dökülme tavası koyun.
- Depoyu ağzına kadar doldurmayın; dökülen yakıtı silmeden jeneratörü çalıştırmayın.
- Dolum noktasında uygun tipte bir yangın söndürücü bulundurun.
Sabit jeneratörlerde yangın güvenliği Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) ile düzenlenir. Yönetmeliğin 66. maddesine göre jeneratör odasının duvarları, tabanı ve tavanı en az 120 dakika yangına dayanıklı yapılır; oda bina içindeyse yangında çıkan duman ve sıcaklığın kaçış yollarına sirayet etmemesi gerekir; jeneratör odasından temiz su, pis su, yanıcı sıvı ve gaz tesisatı geçirilemez. Jeneratörün ana yakıt deposu için 56. madde uygulanır: depo yangına dayanıklı bölmelerle korunan, yeterli havalandırılan bir hacme konur, tank kapasitesinin en az üçte birini alacak havuzlama yapılır ve metal bölümler statik elektriğe karşı topraklanır. Yakıt bidonlarının nerede ve ne kadar tutulacağı için yanıcı sıvıların depolanması yazımıza bakabilirsiniz.
Jeneratör topraklama ve elektrik güvenliği
Jeneratör, kendi başına bir elektrik kaynağıdır; şebekedeki koruma sistemi onu korumaz. Bu yüzden jeneratör topraklama ve çıkış koruması kurulum sırasında planlanmalıdır.
- Gövde topraklaması: Seyyar jeneratörün gövdesi imalatçı talimatına uygun şekilde topraklanır. Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği Ek-4, şantiyede elektrikle çalışan iş ekipmanlarının gövde güvenlik topraklamasının yapılmasını ve ana ile tali panolarda uygun kaçak akım rölesi kullanılmasını ister.
- Kaçak akım koruması: Jeneratöre doğrudan bağlanan el aletleri ve uzatma kabloları, kaçak akım rölesi bulunan bir dağıtım panosu üzerinden beslenir.
- Geri besleme: Jeneratörü uygun bir transfer (aktarma) düzeni olmadan bina tesisatına prizden veya panodan bağlamak, şebekeye geri gerilim verir. Bu, hatta çalışan elektrikçileri çarpabilir ve şebeke geri geldiğinde jeneratörü yakabilir. Bağlantıyı yalnız yetkili elektrikçi, transfer panosu üzerinden yapar.
- Kablolar ve ıslak zemin: Kablolar araç yolunun üzerinden korumasız geçirilmez, ek yerleri suya maruz bırakılmaz; jeneratör yağmur altında korumasız çalıştırılmaz.
Yedek jeneratörlerin bir özelliği daha bakım ekiplerini şaşırtır: şebeke kesildiğinde jeneratör kendiliğinden çalışır ve transfer panosu yükü otomatik olarak devralır. Bu nedenle panoda veya jeneratörün kendisinde çalışma yapılacaksa yalnız şebeke tarafını kesmek yetmez; otomatik başlatma devre dışı bırakılır, akü bağlantısı ayrılır ve kumanda kilitlenip etiketlenir. Aynı şekilde jeneratör çalışırken egzoz, kayış ve fan bölgesine müdahale edilmez. Enerji kesme ve kilitleme adımları için kilitleme ve etiketleme (LOTO) yazımıza bakabilirsiniz.
Topraklama ölçümünün mantığı için topraklama ve kaçak akım rölesi, şantiye panoları için şantiye geçici elektrik tesisatı yazılarımıza bakabilirsiniz.
Jeneratör periyodik kontrol: yıllık kontrolde ne olur?
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği Ek-III, 23 Aralık 2025’te yenilenen Tablo-3’te jeneratörü tesisatlar arasında sayar.
Yönetmelik ayrıca, kurulum ve montaj şartlarına tabi olmayan seyyar ekipmanlar işletme dışında kullanıldığında son periyodik kontrol raporunun ekipmanla birlikte bulundurulmasını ister. Kiralık bir jeneratörü şantiyeye getiren firmadan bu raporu isteyin. Uzun süre kullanılmayan veya sel, deprem gibi bir olaydan etkilenen jeneratör de yeniden devreye alınmadan önce kontrol ettirilmelidir.
Rapordaki “kusurlu” veya “uygun değil” notlarının ne anlama geldiğini periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda, diğer ekipmanların sürelerini iş ekipmanları periyodik kontrol süreleri yazımızda bulabilirsiniz. Gerekli kontrolleri yaptırmamanın 2026 temel idari para cezası 33.326 TL’dir; hesap için İSG idari para cezaları aracına bakabilirsiniz.
Operatörün düzenli kontrolleri ve gürültü
Yıllık kontrol, günlük dikkatin yerini tutmaz. Jeneratörü çalıştıran kişiye imalatçı talimatına dayanan kısa bir kontrol listesi verin:
- Yakıt, yağ ve soğutma suyu seviyesi; altta kaçak izi olup olmadığı.
- Egzoz bağlantılarının ve susturucunun sağlamlığı.
- Akü bağlantıları ve kutup başlarında oksitlenme.
- Kabloların, prizlerin ve topraklama bağlantısının durumu.
- Acil durdurma butonunun çalışması ve önünün açık olması.
- Yedek jeneratörlerde imalatçının önerdiği aralıkla yapılan deneme çalıştırmasının kaydı.
Jeneratörler yüksek gürültü kaynağıdır. Gürültü yönetmeliğine göre 80 dB(A) alt eylem değerinde kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85 dB(A) üst eylem değerinde kullanımı zorunludur ve 87 dB(A) sınır değer koruyucunun etkisiyle birlikte hiçbir koşulda aşılamaz. Jeneratörün yanında uzun süre çalışılıyorsa maruziyetin ölçülmesini yetkili laboratuvarla planlarız. Susturucu ve egzoz hattı ayrıca ciddi yanık riski taşır; çevresine bariyer koyun.
Ekipman envanterinizi çıkarıp yıllık kontrolleri yetkili kişilerle periyodik kontrol hizmetimiz kapsamında planlıyor, raporlardaki kusurları takip ediyoruz. Kontrol tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Jeneratörün periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre standartlarda süre belirtilmemişse en geç yılda bir yapılır. Kontrol TS ISO 8528 serisine göre, EKİPNET’e kayıtlı yetkili bir elektrik mühendisi, teknik öğretmen, tekniker veya yüksek tekniker tarafından yapılır.
Seyyar jeneratör kapalı alanda çalıştırılabilir mi?
Hayır. Kapı açık olsa bile egzozdaki karbonmonoksit kapalı ve yarı kapalı alanlarda birikebilir. Seyyar jeneratör dışarıda, egzozu kapı ve pencerelerden uzağa bakacak şekilde çalıştırılır.
Jeneratöre yakıt çalışırken eklenebilir mi?
Eklenmemelidir. Sıcak egzoz ve susturucu üzerine dökülen yakıt tutuşabilir. Jeneratör durdurulur, soğuması beklenir ve dolum dökülme tavası ile yapılır.
Kiralık jeneratörde kontrol sorumluluğu kimdedir?
Ekipmanı işyerinde kullandıran işveren, kontrolünün yapılmış olmasından da sorumludur. Kiralayan firmadan son periyodik kontrol raporunu isteyin ve raporun ekipmanla birlikte bulundurulmasını sağlayın.
Yeni Ek-III sürelerine göre ekipman envanteri, kontrol takvimi, yetkili kişilerle planlama ve rapor ile kusur takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.