Kimyasal İkame: Daha Az Tehlikeli Ürüne Geçiş

Kimyasal ikame nedir, mevzuat ne ister?

Kimyasal ikame, işte kullanılan tehlikeli bir kimyasalı ya da işlemi, aynı işi gören ve daha az tehlikeli olan bir seçenekle değiştirmektir. Kavram yeni değildir: 6331 sayılı Kanun md. 5/1-e, risklerden korunma ilkeleri arasında “tehlikeli olanı, tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek” ilkesini sayar.

Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik bu ilkeyi bir sıraya bağlar. Md. 7/1-g’ye göre ikame yöntemiyle tehlikeli kimyasal yerine tehlikesiz veya daha az tehlikeli kimyasal kullanılır. İşin özelliği nedeniyle ikame yapılamıyorsa, risk değerlendirmesi sonucuna göre süreç ve mühendislik önlemleriyle başlayan diğer basamaklara geçilir. Kanserojen ve mutajen maddelerde yükümlülük daha da sıkıdır; ikame araştırmasının belgelenmesi gerekir. Bunu kanserojen ve mutajen maddelerle çalışma yazımızda anlattık.

İkame iki biçimde yapılabilir:

• Madde ikamesi: Ürünün kendisi değişir. Örnek: toluen içeren boya yerine su bazlı boya.
• Form veya işlem ikamesi: Madde aynı kalır, maruziyeti doğuran biçim değişir. Örnek: toz pigment yerine granül masterbatch, püskürtme yerine rulo veya fırça, açık kaptan dökme yerine kapalı dozaj.

İkamenin önlem sırasındaki yerini kontrol hiyerarşisi yazımızda genel olarak ele aldık. Bu yazı kararın nasıl verileceğine odaklanıyor.

İkame değerlendirmesi adım adım

Bir ikame değerlendirmesi, tedarikçinin “daha güvenli” ifadesiyle değil, belgelerle yapılır. Önerdiğimiz sıra:

1. Mevcut ürünü tanımlayın: Ürün hangi işlevi görüyor, hangi bölümde, kim tarafından, ne miktarda ve hangi yöntemle kullanılıyor? Güvenlik bilgi formunun (GBF) 2, 8, 9 ve 11. bölümlerini çıkarın. Okuma yöntemi için GBF nasıl okunur yazımıza bakın.
2. Teknik şartları yazın: Yapışma, kuruma süresi, çalışma sıcaklığı, yüzey kalitesi, müşteri şartnamesi ve mevcut ekipmanla uyum. Üretimin kabul etmeyeceği bir aday baştan elenir.
3. Adayları toplayın: Tedarikçilerden alternatif ürünleri ve her birinin güncel Türkçe GBF’sini isteyin.
4. Tehlikeyi karşılaştırın: H ifadelerini yan yana koyun; kanserojen, mutajen, üreme için toksik, solunum veya deri duyarlılaştırıcı ifadeler ağırlıklı değerlendirilir.
5. Maruziyet potansiyelini karşılaştırın: Uçuculuk (kaynama noktası, buhar basıncı), toz oluşturma eğilimi, kullanılacak miktar ve uygulama yöntemi. Daha az tehlikeli ama çok daha uçucu bir ürün, toplam riski azaltmayabilir.
6. Yeni riskleri arayın: Aşındırıcılık, alerji, yangın, ısı, ergonomi, atık ve ekipman uyumu.
7. Deneyin, karar verin ve kaydedin: Kontrollü bir denemeden sonra karar yazılı hâle getirilir.

Maruziyetin puanlanmasına yönelik yöntemler için kimyasal risk değerlendirmesi yazımıza bakabilirsiniz.

Tehlikeli kimyasal yerine ne kullanılır? Örnekler ve yeni riskler

Aşağıdaki tablo, metal, plastik ve boya işlerinde sık görülen ikame örneklerini ve her birinde gözden kaçmaması gereken yeni riski gösterir. Ürünlerin gerçek sınıflandırması tedarikçinin GBF’sinden doğrulanmalıdır.

Tablonun ikinci satırı ikamenin doğasını iyi gösterir: kanserojen bir çözücü ortadan kalkarken aşındırıcı bir ürün ve sıcak su devreye girer. Bu, ikameyi yanlış yapmaz; yalnızca yeni risklerin de aynı değerlendirmede kontrol altına alınmasını gerektirir. Çözücü buharının sağlık etkilerini solvent buharı maruziyeti yazımızda bulabilirsiniz.

Su bazlı boya geçişi: teknik uygunluk ve deneme

Su bazlı boya geçişi, sanayide en sık konuşulan ikame örneğidir ve teknik uygunluk sorusunun neden ilk sırada olduğunu da gösterir. Geçişten önce şu sorulara cevap arayın:

• Yüzey hazırlığı: Su bazlı ürünler yağ ve kire karşı daha hassastır; yağ alma adımı yeniden ele alınmalıdır.
• Kurutma: Kuruma süresi sıcaklık ve neme bağlıdır. Kabinde veya fırında ek ısıtma gerekiyorsa enerji ve ısıl yüzey riskleri değerlendirilir.
• Ekipman: Pompa, hortum ve tabancanın su bazlı ürüne uygunluğu tedarikçiyle doğrulanır.
• Depolama: Su bazlı ürünler donmaya karşı korunmalıdır; depo koşulları buna göre düzenlenir.
• Kalite: Yapışma, film kalınlığı ve görünüm testleri müşteri şartlarına göre yapılır.

Deneme için bir hat veya ürün grubu seçin ve süresini baştan belirleyin. Denemeden önce ve sonra ortam ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlarız; böylece maruziyetteki değişim sayıyla görülür. Deneme boyunca boyacıların cilt, göz ve baş ağrısı şikâyetleri işyeri hekimiyle birlikte izlenir; kalite ve fire verisi üretimle paylaşılır. Kabin düzeni ve boyacıların diğer riskleri için boya kabini ve boyacı riskleri yazımıza bakın.

“Solventsiz ürün” her zaman daha güvenli mi?

Hayır. Solventsiz ürün ifadesi yalnızca uçucu çözücü içermediğini anlatır; ürünün tehlikesiz olduğunu göstermez. Sık karşılaşılan durumlar:

• İki bileşenli epoksi ve poliüretan sistemler: Çözücüsüz olabilirler, ama sertleştiricideki aminler ya da izosiyanatlar deri veya solunum yolu duyarlılaştırıcısı olabilir. Duyarlılaşan bir çalışan, çok düşük maruziyette bile reaksiyon gösterebilir.
• “Doğal” çözücüler: Portakal kabuğundan elde edilen d-limonen gibi çözücüler alevlenir sıvı ve deri duyarlılaştırıcısı olarak sınıflandırılır.
• Sıcak eriyik ürünler: Çözücü yoktur, ama erimiş malzeme yanık ve duman demektir.

Karar ve kayıt: ikame dosyasında neler olmalı?

İkame kararı, hem yapıldığında hem yapılamadığında yazılı olmalıdır. Kısa bir ikame dosyası şunları içerir:

1. Mevcut ürünün adı, kullanım yeri, miktarı ve GBF’si
2. Değerlendirilen adaylar ve GBF’leri
3. Tehlike ve maruziyet karşılaştırma tablosu
4. Deneme planı, süresi ve sonuçları (ölçüm, sağlık şikâyetleri, kalite)
5. Karar ve gerekçesi; ikame yapılmadıysa teknik nedeni
6. Uygulama tarihi ve güncellenen belgeler

Örnek kayıt: Bir plastik enjeksiyon tesisinde operatörler kalıplara alevlenir aerosol içeren solventli kalıp ayırıcı püskürtüyor. Değerlendirmede iki su bazlı aday seçiliyor; birinin GBF’sinde deri duyarlılaştırıcı ifadesi bulunduğu için diğeri denemeye alınıyor. Tek bir makine grubunda yapılan denemede parça kalitesi değişmiyor, ancak makine önünde zemin kayganlaşıyor. Karar “ikame edilsin” olarak yazılıyor; yanına damlama tepsisi, zemin temizlik sıklığı ve aerosol kutularının depodan kaldırılması ek önlem olarak ekleniyor. Kayıt, yalnızca kararı değil, kararın neden alındığını da gösteriyor.

İkame yapılamıyorsa dosya burada kapanmaz. Yönetmelikteki sıra devam eder: kapalı sistem ve süreç önlemleri, kaynağında emiş, iş organizasyonu ve en son kişisel koruyucu. Piyasaya yeni ürünler çıktığı için kararı her risk değerlendirmesi yenilemesinde yeniden gözden geçirin; tarihleri İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki boya, plastik ve metal işleme tesislerinde SİSTEMER, risk değerlendirmesi hizmeti kapsamında ikame değerlendirmesini GBF karşılaştırması ve deneme planıyla birlikte yürütür. Sektörün diğer başlıkları için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kimyasal ikame zorunlu mu?

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, ikameyi önlem sırasının başına koyar: teknik olarak mümkünse tehlikeli kimyasal yerine daha az tehlikelisi kullanılır. İşin özelliği nedeniyle mümkün değilse bunun gerekçesi risk değerlendirmesine yazılır ve sıradaki önlemlere geçilir.

Su bazlı boya tamamen güvenli midir?

Hayır, ama çoğu durumda alevlenir buhar ve çözücü maruziyetini belirgin biçimde azaltır. Bazı ürünlerdeki koruyucu maddeler alerji yapabilir; yeni ürünün GBF’si incelenmeli ve geçiş bir denemeyle doğrulanmalıdır.

İkameden sonra risk değerlendirmesi yenilenmeli mi?

Evet. Kullanılan maddenin değişmesi, risk değerlendirmesinin süreden bağımsız olarak yenilenmesini gerektiren durumlardandır. Eğitim, KKD seçimi, envanter ve etiketler de buna göre güncellenir.

İkame denemesi ne kadar sürmeli?

Mevzuatta bir süre yoktur. Deneme; kalite sonuçlarını, kurutma gibi süreç adımlarını ve çalışanların şikâyetlerini görmeye yetecek uzunlukta olmalı, başlangıç ve bitiş tarihi önceden belirlenmelidir.