Kuaför ve Berberlerde Kimyasal ve Ergonomi

Kuaför iş güvenliği küçük bir salonda neden ihmal edilir?

Bir kuaför salonunda ağır makine, yüksekte çalışma ya da forklift yoktur. Bu yüzden kuaför iş güvenliği çoğu zaman “bizim işimizde tehlike yok” cümlesiyle geçiştirilir. Oysa kuaför ve berberlerde görülen sağlık sorunlarının çoğu yavaş gelişir: önce parmak aralarında kızarıklık, sonra boya karıştırırken hapşırık, birkaç yıl sonra bel ve omuz ağrısı. Ani bir kaza olmadığı için risk değerlendirmesinde de çoğu zaman yer bulmaz.

Mevzuat açısından tablo nettir. 6331 sayılı Kanun çalışanı olan her işyerini kapsar. Anayasa Mahkemesi’nin 9 Aralık 2025’te Resmî Gazete’de yayımlanan kararıyla 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için uzman ve hekim görevlendirme yükümlülüğünü erteleyen hüküm iptal edildi; küçük işletmelerin bugünkü yükümlülüklerini 50’den az çalışanlı işyerlerinde İSG yazımızda anlattık. Salonunuzun tehlike sınıfı, yürüttüğünüz asıl işin NACE koduna göre belirlenir. Sınıfı ve buna bağlı uzman ile hekim sürelerini İSG yükümlülük hesaplama aracı ile kontrol edebilirsiniz.

Bu yazı salondaki dört risk grubunu ele alır: boya ve kimyasallar, ıslak iş ve cilt, ayakta çalışma ve ergonomi, kesici aletler ve hijyen.

Saç boyası alerjisi ve oksidan ürünler

Kalıcı saç boyaları genellikle iki bileşenlidir: boya kremi ve oksidan (hidrojen peroksit). Boya kremindeki para-fenilendiamin (PPD) ve benzeri bileşenler güçlü cilt hassaslaştırıcılarıdır. Hassaslaşma bir kez geliştiğinde çok küçük miktarlar bile egzama yapabilir; bu yüzden saç boyası alerjisi olan bir çalışan için çözüm çoğu zaman “daha dikkatli olmak” değil, maruziyeti tamamen kesmektir.

Saç açıcı tozlardaki persülfatlar ise solunum yolunu etkiler. Toz hâlindeki açıcıyı kâseye boşaltırken ve karıştırırken havaya kalkan ince parçacıklar, zamanla rinit ve mesleki astıma yol açabilir. Mesleki astımın nasıl tanındığını ve izlendiğini mesleki astım yazımızda anlattık.

Her ürünün güvenlik bilgi formunu tedarikçiden isteyin ve salonda bir dosyada tutun. Formun hangi bölümüne bakacağınızı güvenlik bilgi formu nasıl okunur yazımız anlatır. “Hassaslaştırıcı” veya “alerjik reaksiyona neden olabilir” uyarısı taşıyan ürünlerin listesi, risk değerlendirmesinin kimyasallar bölümünün temelidir.

Keratin bakımı ve formaldehit

Keratin bakımı ya da “Brezilya fönü” olarak bilinen kalıcı düzleştirme işlemlerinde kullanılan bazı ürünler formaldehit içerir veya ısıtıldığında formaldehit açığa çıkarır. Ürün saça sürüldükten sonra yüksek sıcaklıktaki düzleştirici maşayla işlendiğinde, buhar doğrudan kuaförün ve müşterinin solunum bölgesine yükselir. Göz yanması, burun ve boğazda tahriş, baş ağrısı bu işlem sırasında sık bildirilen şikâyetlerdir. “Keratin formaldehit içerir mi?” sorusunun cevabı ise ürüne göre değişir; her ürün için ayrı ayrı kontrol edilmelidir.

Formaldehit, kanser yapıcı ve cilt hassaslaştırıcı olarak sınıflandırılmış bir maddedir. Bu nedenle formaldehit içeren veya açığa çıkaran ürünlerle çalışmada Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik hükümleri de gündeme gelir; yönetmeliğin ilk sırada istediği önlem, mümkünse daha az tehlikeli bir ürünle ikamedir.

İkame mümkün değilse şu sırayı izleyin:

1. İşlemi salonun en iyi havalandırılan koltuğunda, randevulu ve sınırlı sayıda yapın.
2. Maşa ile çalışılan noktaya yakın, havayı dışarı atan bir yerel emiş kullanın. Ortamdaki havayı yalnızca karıştıran tavan vantilatörü yeterli değildir.
3. Maşa sıcaklığını ürün talimatındaki değerin üstüne çıkarmayın.
4. Gebe veya emziren çalışanları bu işlemden uzak tutun. Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik Ek-I, kanserojen ve alerjik kimyasalların kullanıldığı işlerde bu çalışanların çalıştırılmasını esas olarak yasaklar. Ayrıntılar gebe ve emziren çalışanlar yazımızdadır.

Kimyasal Maddeler ve Kanserojen Maddeler yönetmeliklerinin sınır değer tablolarında formaldehit yer almaz. Şikâyet varsa ve ölçüm planlanırsa, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik md. 19/4 uyarınca uluslararası kuruluşların yayımladığı sınır değer kullanılır. Ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız.

Islak iş ve el dermatiti

Bir kuaförün elleri gün içinde onlarca kez şampuanlı suya girer. Sürekli ıslanıp kuruyan cilt koruyucu yağ tabakasını kaybeder; önce tahriş dermatiti gelişir, bozulan cilt bariyeri de boya bileşenlerine karşı alerjinin yolunu açar. Bu yüzden el dermatiti, kuaförlerde en sık görülen meslek kaynaklı sağlık sorunlarından biridir. Tanı ve bildirim süreci için mesleki dermatit yazımıza bakabilirsiniz.

Önlemler basit ama sürekli uygulanmalıdır:

• Eldiven: Boya karıştırma, uygulama ve boyalı saçı yıkama sırasında tek kullanımlık nitril eldiven kullanın. Lateks eldiven kendi başına alerji yapabilir. Tek kullanımlık eldiven yıkanıp yeniden giyilmez. Eldiven seçiminde standart işaretlerini iş eldiveni seçimi yazımız anlatır.
• Islak iş planı: Şampuan ve yıkama işlerini gün içinde aynı kişiye yığmayın; çırak ve kalfalar arasında dönüşümlü yapın.
• Cilt bakımı: Eller ılık suyla yıkanır, iyice kurulanır; iş sonunda kokusuz nemlendirici kullanılır. Koruyucu krem eldivenin yerine geçmez.
• Yüzük ve bileklik: Altında su ve kimyasal birikir; çalışma sırasında çıkarılmalıdır.

Parmak aralarında kızarıklık, kaşıntı veya çatlak başlayan çalışan bunu beklemeden işyeri hekimine bildirmelidir. Erken dönemde yapılan iş düzenlemesi, kalıcı hassaslaşmayı önleyebilir.

Kuaför ayakta çalışma ve ergonomi

Bir kuaför günün büyük bölümünü ayakta, kolları omuz hizasında veya üstünde, boyun öne eğik geçirir. Makasla tekrarlanan kavrama hareketi bilek ve başparmağa, uzun fön işlemleri omuza yük bindirir. Uzun süre ayakta kalmanın genel etkilerini ayakta çalışma riskleri yazımızda anlattık; salona özgü önlemler şunlardır:

• Koltuk yüksekliği: Hidrolik müşteri koltuğunu her müşteride kuaförün boyuna göre ayarlayın. Amaç, kesim sırasında kolların omuz hizasının altında kalmasıdır.
• Tabure: Uzun boya uygulamaları ve detaylı kesimler tekerlekli bir taburede oturarak yapılabilir.
• Zemin ve ayakkabı: Kaymaz, kapalı ve topuğu alçak ayakkabı; çalışma noktasında yorgunluk önleyici paspas. Yerdeki saç ve su kayma riskini artırır; her müşteriden sonra süpürün.
• Alet seçimi: Kullanıcının eline uygun boyda, ofset saplı makas; hafif ve dengeli fön makinesi.
• Mola düzeni: Randevuları, arka arkaya uzun işlemler gelmeyecek şekilde planlayın.

Gebe çalışanlar için bu konu bir öneri değil, yükümlülüktür: Gebe veya Emziren Kadınlar Yönetmeliği Ek-I, ayakta çalışılması gereken işlerde mümkünse oturmanın sağlanmasını, sürekli ayakta çalışmanın engellenmesini ve gerekirse dinlenme aralarının artırılmasını ister. Aynı yönetmeliğin 9. maddesine göre gebe veya emziren çalışan günde 7,5 saatten fazla çalıştırılamaz.

Berber hijyeni: kesici aletler ve kan teması

Ustura, jilet ve makas zaman zaman küçük kesiklere yol açar. Kan teması olduğunda hepatit B, hepatit C ve HIV gibi kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar hem çalışan hem müşteri için risk oluşturur. Berber hijyeni bu yüzden yalnızca müşteri memnuniyeti değil, iş sağlığı konusudur.

• Ustura için her müşteriye yeni, tek kullanımlık jilet kullanın; kullanılmış jileti kapaklı, delinmez bir kutuya atın.
• Makas, tarak ve makine başlıklarını üretici talimatına uygun dezenfektanla temizleyin; temizlik ve dezenfeksiyonu kayıt altına alın.
• Kesik olduğunda yarayı akan suyla yıkayın, kanamayı durdurun ve olayı işyeri hekimine bildirin. Kesici alet yaralanmasından sonra izlenecek yol kesici-delici alet yaralanması yazımızda anlatılmıştır.
• Hepatit B aşısı ihtiyacını işyeri hekimi risk değerlendirmesine göre belirler; aşılama planlaması için işyerinde aşılama programı yazımıza bakabilirsiniz.

Küçük salon için uygulama listesi

İki üç kişilik bir salonda aşağıdaki adımlar, risk değerlendirmesinin iskeletini oluşturur:

1. Salondaki bütün kimyasalların listesini çıkarın ve her biri için güvenlik bilgi formunu toplayın.
2. Formaldehit içeren veya açığa çıkaran ürünleri belirleyin; ikame edin ya da yerel emişle sınırlayın.
3. Boya karıştırma için havalandırılan, yeme içme alanından ayrı bir köşe ayırın.
4. Nitril eldiveni her istasyonda hazır bulundurun; eldivenin hangi işlerde zorunlu olduğunu yazılı talimata bağlayın.
5. Müşteri koltuklarının ayarını, tabureyi ve zemini kontrol edin.
6. Jilet atık kutusu, ilkyardım malzemesi ve kesik sonrası izlenecek yolu salonda görünür tutun.
7. İşe giriş muayenesinde işyeri hekimine cilt ve solunum şikâyetlerini ayrıca sorun; periyodik muayenede bu şikâyetler takip edilir.

İş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde salonunuzun risk değerlendirmesini bu başlıklarla hazırlıyor, işyeri hekimliği hizmetimizde cilt ve solunum şikâyetlerini düzenli izliyoruz. Bursa ve çevre illerdeki perakende ve hizmet işletmelerine yaklaşımımızı ofis ve perakende sayfamızda bulabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kuaför salonunda iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi zorunlu mu?

Evet, en az bir çalışanınız varsa zorunludur. Anayasa Mahkemesi kararından sonra 50’den az çalışanı olan az tehlikeli işyerleri için erteleme kalmamıştır. Hizmeti bir OSGB’den alabilirsiniz; tehlike sınıfı asıl işin NACE koduna göre belirlenir.

Saç boyası alerjisi olan kuaför çalışmaya devam edebilir mi?

Bunu işyeri hekimi, alerjinin türüne ve şiddetine göre değerlendirir. Hassaslaşma geliştiğinde eldiven bile her zaman yeterli olmayabilir; boya uygulamasından uzaklaştırma veya iş düzenlemesi gerekebilir.

Keratin bakımı sırasında maske takmak yeterli mi?

Hayır. Önce formaldehit içermeyen ve açığa çıkarmayan ürüne geçmek, bu mümkün değilse yerel emiş kullanmak gerekir. Kişisel koruyucu, kontrol hiyerarşisinin son basamağıdır ve tek başına çözüm sayılmaz.

Berber ve kuaförde hijyen belgesi İSG eğitiminin yerine geçer mi?

Hayır. Hijyen eğitimi Hijyen Eğitimi Yönetmeliği’ne, İSG eğitimi ise 6331 sayılı Kanun ve İSG eğitim yönetmeliğine dayanır. İki belge ayrı ayrı alınır.