Kısaca
Yuvarlak örme ve düz triko makinelerinde kazalar çoğunlukla iplik kopuşuna müdahale, iğne değişimi ve kumaş topu indirme sırasında, makine tam durmadan elin içeri uzatılmasıyla olur. Kapak kilitleri, yavaş hareket modu ve enerji kesme bu anları güvenli kılar; kırılan iğne parçalarına karşı kapaklar kapalı çalışılır. Örme salonlarında gürültü, hav ve iğne yağı da risk değerlendirmesinde ayrı başlıklar olarak ele alınmalıdır.
Triko makinesi güvenliği: iki makine, ortak riskler
Gece vardiyasında bir yuvarlak örme makinesinde iplik kopuyor. Operatör makinenin tamamen durmasını beklemeden, yavaşlayan silindirin üzerinden besleyiciye uzanıyor; kolu iğne yatağı ile platin çemberi arasına giriyor. Triko makinesi güvenliği konuşulurken akla ilk gelen “hızlı dönen makine” değil, makinenin yavaşladığı ama durmadığı bu birkaç saniyedir.
Örme işletmelerinde iki makine ailesi bulunur ve riskleri farklı noktalarda toplanır:
| Makine | Tehlikeli bölge | Kazanın tipik anı | Temel önlem |
|---|---|---|---|
| Yuvarlak örme | Dönen silindir, platin çemberi, besleyiciler | İplik kopuşu, iplik takma, iğne değişimi | Kilitli çevre kapıları, yavaş hareket modu, tam duruş |
| Yuvarlak örme, alt bölüm | Kumaş çekim merdaneleri, sarma mili, kumaş topu | Top indirme, kumaşın sarıma alınması | Kilitli kapak, top indirme aparatı |
| Düz triko (şaryolu) | İleri-geri hareket eden şaryo, iğne yatağı | Kopan ipliği düzeltme, iğne değişimi | Ön kapak kilidi, şaryo park konumu |
| Düz triko, alt bölüm | Kumaş çekim merdaneleri | Sıkışan kumaşı çekme | Makine durdurulmuşken müdahale |
| Tüm makineler | Kırılan iğne parçası, dönen parçaya dolanma | Normal üretim | Kapaklar kapalı çalışma, uygun giysi |
Bursa ve çevre illerdeki tekstil işletmelerinde bu makineler, onlarca makinenin aynı salonda çalıştığı tesislerden birkaç makineli atölyelere kadar geniş bir ölçekte kullanılır. Ölçek değişse de kazaların yaşandığı anlar aynıdır.
Yuvarlak örme: dönen silindir ve kumaş topu
Yuvarlak örme makinesinde iğneler, yüksek hızla dönen silindirin kanallarında hareket eder. İplik, cağlıktaki bobinlerden besleyicilerle silindire gelir; örülen kumaş makinenin alt bölümünde çekim merdaneleriyle çekilir ve top olarak sarılır. Üç bölge ayrıca korunmalıdır:
- Silindir ve besleyici çevresi: Modern makinelerde silindirin çevresi kilitli kapılarla kapatılır. Kapı açıldığında makine durmalı, kapı açıkken yalnızca basılı tutulduğu sürece düşük hızda çalışan yavaş hareket modu (inç) kullanılabilmelidir.
- Çekim ve sarma ünitesi: Kumaşı çeken merdaneler sıkışma noktası oluşturur. Kumaş topunu kesmek veya sarımı yeniden başlatmak için bu bölgeye yalnızca makine durmuşken girilir.
- Kumaş topu indirme: Top, silindir ve sarma mili durduktan sonra indirilir. Ağır toplar için top indirme arabası veya kaldırma aparatı kullanılır; topun yuvarlanmasını önleyecek bir bırakma yeri tanımlanır. Elle taşıma teknikleri için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazımıza bakabilirsiniz.
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.8, hareketli parçalarla temas riskine karşı koruyucuların sağlam olmasını, kolayca etkisiz hâle getirilememesini ve tehlike bölgesinden yeterli uzaklıkta bulunmasını ister. Madde 2.13’e göre bakım işleri ekipman tamamen durmuşken yapılır; bu mümkün değilse gerekli önlemler alınır. Koruyucu tasarımının genel ilkeleri için makine koruyucuları yazımıza bakın.
Düz triko makinesinde şaryo
Şaryolu düz örme makinelerinde tehlike, iğne yatağı üzerinde ileri-geri giden şaryodur. Kopan ipliği düzeltmek veya iğne yatağındaki bir sorunu gidermek için operatör ön kapağı açar. Kapak açıldığında şaryo durmalı ve kapak kapanmadan yeniden hareket etmemelidir. Müdahale öncesinde şaryoyu makinenin park konumuna almak, elinizi şaryonun yolundan uzak tutmanızı sağlar.
Örme makinesi kazaları: iğne kırılması ve dolanma
Örme makinesi kazaları yalnızca sıkışmadan ibaret değildir. İki risk daha sık görülür:
İğne kırılması. Dilli iğneler yorulur, kırılır. Kırılan parça yüksek hızda fırlayabilir; göz yaralanmaları bu yüzden örme salonlarında beklenen bir risktir. İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-I madde 2.5 ve 2.7, parça fırlaması ve kırılması riskine karşı uygun koruma ister. Pratikte bu şu anlama gelir:
- Makine kapakları kapalıyken çalışılır; şeffaf kapak çizik veya çatlaksa değiştirilir.
- Kırık iğne dedektörü varsa devrede tutulur. Dedektör hem kumaş hatasını hem de kırık iğneyle çalışmayı önler.
- İğne değişimi makine durdurulup enerjisi kesildikten sonra yapılır; uzun süren değişimlerde kilitleme ve etiketleme uygulanır.
- Kırık ve kullanılmış iğneler kapaklı bir kapta toplanır; zemine ve tezgâh üstüne bırakılmaz.
- İğne değişimi ve makineye yakın müdahalelerde koruyucu gözlük kullanılır. Seçim için koruyucu gözlük ve yüz siperi yazımıza bakın.
Dolanma. Uzun saç, bol kol, atkı, kolye ve yüzük dönen parçaya dolanabilir. Örme salonunda saç toplanır, takı takılmaz ve dar kollu iş kıyafeti giyilir. Dönen silindir ve mil çevresinde eldiven de içeri çekilebilir.
Kapak kilitleri: test etmek ve kandırılmasını önlemek
Kapak kilidi, örme makinesindeki en önemli koruma düzenidir; ama yalnızca çalışıyorsa. Sahada en sık gördüğümüz sorun, üretim hızını düşürdüğü düşünülen kilitlerin mıknatıs, bant veya köprüyle devre dışı bırakılmasıdır.
- Vardiya başında test edin. Her makinede kapağı açın ve makinenin durduğunu veya çalışmaya başlamadığını görün. Sonucu kısa bir kontrol listesine işleyin.
- Acil durdurmayı unutmayın. Acil durdurma butonları makinenin çevresinde erişilebilir yerde olmalı ve dönemsel olarak denenmelidir. Ayrıntılar için acil durdurma butonu yazımıza bakın.
- Kandırılmaya karşı tasarım isteyin. Kodlu veya kandırılması zor emniyet anahtarlarını tercih edin; yeni makine alımında bunu şartnameye yazın. Tekstil makineleri için TS EN ISO 11111 serisi güvenlik standartları ile hükümlerinin çoğu 20 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) bu konuda dayanaktır.
- Nedeni çözün. Bir kilit devre dışı bırakılıyorsa, operatörün o kilidi neden engel gördüğünü sorun. Çoğu zaman sorun, yavaş hareket modunun çalışmaması veya iplik takmanın kapak açıkken başka türlü yapılamamasıdır.
Örme gürültü, hav ve iğne yağı
Örme gürültü düzeyi, salondaki makine sayısı arttıkça yükselir. Gürültü Yönetmeliği eşikleri şöyledir: 80 dB(A) alt eylem değerinde kulak koruyucu hazır bulundurulur, 85 dB(A) üst eylem değerinde kullanımı zorunludur ve 87 dB(A) maruziyet sınır değeri, koruyucunun etkisi dahil asla aşılamaz. 85 dB(A) aşılıyorsa işitme testi zorunludur. Gürültü ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçları risk değerlendirmesine işleriz; ölçümün nasıl yapıldığını işyerinde gürültü ölçümü, kaynakta azaltma yöntemlerini gürültüyü kaynağında azaltma yazılarımızda anlattık.
Gürültüyle birlikte iki konu daha sahada sık atlanır:
- Hav ve elyaf: Örme sırasında oluşan hav makinelerin üzerinde, aydınlatma armatürlerinde ve kablo kanallarında birikir; hem solunum yolu şikâyeti hem yangın yükü oluşturur. Basınçlı havayla temizlik, havı ortama yayar ve göz yaralanmasına yol açabilir; mümkün olan yerde vakumlu temizlik kullanın. Elyafın yangın tarafı için tekstil depolarında yangın ve elyaf yazımıza bakın.
- İğne yağı: Makine çevresinde zemini kaydırır, yağ sisi oluşturabilir ve tekrarlayan temasta deride tahriş yapabilir. Yağ damlayan noktaları bakımla giderin, zemini düzenli temizleyin.
Triko atölyesi İSG: küçük atölyeler için kontrol listesi
Birkaç makineli bir triko atölyesi İSG açısından büyük tesisle aynı yükümlülüklere sahiptir. Şu listeyle başlayın:
- Her makinede kapak kilidi ve acil durdurma çalışıyor mu, vardiya başında test ediliyor mu?
- İğne değişimi ve iplik takma için yazılı, kısa bir talimat var mı?
- Kırık iğneler kapaklı kapta toplanıyor mu?
- Kumaş topu indirme için aparat ve bırakma yeri tanımlı mı?
- Gürültü ölçümü yapılmış, kulak koruyucular dağıtılmış ve işitme testleri planlanmış mı?
- Hav birikimi düzenli temizleniyor, elektrik panoları kapalı ve tozdan korunuyor mu?
- Kaçış yolları kumaş topları ve iplik kolileriyle kapanmış mı?
- Yeni ve geçici çalışanlar makineye geçmeden önce işe başlama eğitimini aldı mı?
Yoğun atölye yapısında kaçış yollarının nasıl düzenleneceğini Yıldırım konfeksiyon atölyelerinde kaçış yazımızda anlattık; Yıldırım ve çevresindeki atölyeler de hizmet bölgemiz içindedir. Dokuma tarafındaki benzer riskler için dokuma işletmelerinde İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Tekstil işletmelerinde makine bazında kilit testlerini, talimatları ve gürültü önlemlerini sahada birlikte kurmak iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin parçasıdır.
Sık Sorulan Sorular
Yuvarlak örme makinesi kapağı açıkken çalıştırılabilir mi?
Tam hızda çalıştırılmamalıdır. Kapak açıkken makine durmalı; iplik takma gibi işler için yalnızca basılı tutulduğu sürece düşük hızda çalışan yavaş hareket modu kullanılmalıdır. Kapak açıkken tam hızda çalışan makine, kilidin devre dışı bırakıldığını gösterir.
İğne değişimini kim, nasıl yapmalı?
Eğitimli operatör veya bakım personeli, makineyi durdurup enerjisini kestikten sonra yapar. Değişimde koruyucu gözlük kullanılır, kırık iğneler kapaklı kapta toplanır. Uzun süren işlerde enerji kilitlenir ve etiketlenir.
Örme salonunda gürültü ölçümü ne zaman gerekir?
Risk değerlendirmesi gürültünün eylem değerlerine yaklaşabileceğini gösteriyorsa ölçüm yaptırılır. Makine sayısı veya yerleşim değiştiğinde ölçüm yenilenir. Ölçümü yetkili bir laboratuvar yapar; 85 dB(A) aşılıyorsa işitme testi zorunludur.
Makine üzerindeki havı basınçlı havayla temizlemek uygun mu?
Önerilmez. Basınçlı hava havı salona yayar, gözlere ve solunum yollarına ulaşmasına neden olur. Vakumlu temizlik tercih edilmeli; basınçlı hava zorunluysa makine durdurulmuş, basıncı düşürülmüş ve koruyucu gözlük takılmış olmalıdır.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.