Kısaca
Akaryakıt istasyonu çalışanı tek bir vardiyada yanıcı buhar, statik elektrik, hareket hâlindeki araçlar, gece çalışması ve soygun riskiyle karşılaşır. Önlemler; patlamadan korunma dokümanına dayalı tutuşturucu kaynak kontrolü, acil durdurma ve söndürücü kullanımında uygulamalı eğitim, saha trafik düzeni, 7,5 saati aşmayan gece postaları ve soygun anı için yazılı bir “direnme, bildir” talimatıdır.
Akaryakıt istasyonu iş güvenliği: bir iş tanımında beş risk
Bir akaryakıt istasyonunda pompacı, market kasiyeri ve vardiya sorumlusu çoğu zaman aynı kişidir. Aynı vardiyada araca yakıt verir, tanker boşaltmasına eşlik eder, adada dökülen yakıtı temizler, gece tek başına kasada durur. Akaryakıt istasyonu iş güvenliği bu yüzden tek bir tehlikeye değil, iç içe geçmiş beş riske göre planlanır.
| Risk | Ne zaman ortaya çıkar? | Temel önlem |
|---|---|---|
| Yakıt buharı ve yangın | Dolum, tanker boşaltma, dökülme | Tutuşturucu kaynak kontrolü, patlamadan korunma dokümanı, acil durdurma |
| Statik elektrik | Bidon dolumu, tanker bağlantısı, araçtan inip binme | Topraklama, bidonun yere konması, onaylı kap |
| Araç trafiği | Ada çevresinde manevra, geri vites, yoğun saatler | Saha yön düzeni, görünür kıyafet, araç önünde durmama |
| Gece çalışması ve yorgunluk | Gece postası, tek kişilik vardiya | 7,5 saat sınırı, vardiya planı, iletişim düzeni |
| Soygun ve şiddet | Gece, nakit yoğun saatler | Nakit yönetimi, aydınlatma, kamera, direnmeme talimatı |
İstasyonun tehlike sınıfı, yürütülen asıl işin NACE koduna göre belirlenir; sınıfınızı tehlike sınıfı nasıl öğrenilir yazımızdaki adımlarla kontrol edin. Uzman ve hekim sürelerini İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Benzin buharı: yangın ve sağlık riski
Benzin buharı havadan ağırdır; zemine çöker, kanal ve çukurlarda birikir ve kaynağından uzaklara yayılabilir. Bu yüzden istasyonda tutuşma, dolum tabancasının hemen yanında değil, birkaç metre ötedeki bir kıvılcımla da başlayabilir. Buharın en yoğun olduğu anlar şunlardır:
- Araç deposunun dolumu ve tabancanın depodan çıkarılması
- Tankerden yeraltı tankına boşaltma ve tank havalandırma borusunun çevresi
- Dökülen yakıtın buharlaşması
- Bidon dolumu
İstasyon, yanıcı buharın hava ile patlayıcı karışım oluşturabileceği bir işyeridir. Çalışanların Patlayıcı Ortamların Tehlikelerinden Korunması Hakkında Yönetmelik, bu tür işyerlerinde patlama riskinin değerlendirilmesini, tehlikeli alanların bölgelere ayrılmasını ve patlamadan korunma dokümanı hazırlanmasını ister. Dolum adaları, tank boşaltma noktası ve havalandırma boruları bu dokümandaki bölgelendirmenin konusudur; elektrikli ekipmanın bu bölgelere uygun seçilmesi gerekir. Ayrıntılar için patlayıcı ortam ve ATEX dokümanı yazımıza bakın.
Yakıt yalnızca yangın riski değildir. Benzin, kanserojen olan benzeni içerir; buhar solunduğunda baş ağrısı ve baş dönmesine, deriyle tekrarlı temasta kuruma ve tahrişe yol açar. Çalışanlar yakıt bulaşan eli benzinle değil su ve sabunla yıkar, yakıtla ıslanan kıyafeti hemen değiştirir. Benzen ve homologlarına bağlı hastalıklar, meslek hastalıkları listesinde ayrıca yer alır. Çalışanların sağlık gözetiminde hangi tetkiklerin yapılacağına işyeri hekimi, maruziyete göre karar verir.
Statik elektrik ve tutuşturucu kaynaklar
Statik elektrik, istasyonda gözle görülmeyen bir tutuşturucu kaynaktır. Plastik bir bidon araç kasasında veya bagajda doldurulurken biriken yük, tabanca ile bidon arasında kıvılcım olarak boşalabilir. Pompacı riskleri arasında en sık hafife alınan budur. Sahada uygulanacak kurallar:
- Bidon yere konarak doldurulur. Araç içinde, bagajda veya kamyonet kasasında bidon doldurulmaz; yalnızca yakıt için onaylı kaplar kullanılır.
- Motor kapatılır. Dolum sırasında aracın motoru çalışmaz; sürücü uyarılır.
- Tanker boşaltmada topraklama: Tanker boşaltma başlamadan önce tankerin topraklama bağlantısı yapılır ve boşaltma bitene kadar sökülmez. Boşaltma sırasında bölge kapatılır ve tankerin yanından ayrılınmaz.
- Açık alev ve sigara yasağı: İstasyon sahasında sigara içilmez; yasak, levhalarla ve sözlü uyarıyla uygulanır.
- Sıcak iş: Sahada kaynak, taşlama gibi kıvılcım çıkaran işler yalnızca yazılı izinle yapılır; bkz. sıcak çalışma izni.
- Dökülme: Dökülen yakıt su ile yıkanıp kanala gönderilmez; absorban malzemeyle toplanır ve tehlikeli atık olarak ayrılır. Dökülme müdahalesi için kimyasal sızıntı müdahalesi yazımıza bakın.
İstasyon yangını: ilk müdahale ve acil durdurma
İstasyon yangınında ilk dakikalar, çalışanın acil durdurma butonunun ve söndürücünün yerini düşünmeden bulabilmesine bağlıdır. Her çalışan şunları bilmelidir:
- Acil durdurma butonu: Pompaların enerjisini kesen butonların yeri. Yangında ilk iş pompaları durdurmaktır.
- Dolum noktasında alev: Tabancayı alev alan depodan çekip etrafa yakıt püskürtmeyin; pompayı durdurun ve söndürücüyle müdahale edin.
- Söndürücü seçimi: Yanıcı sıvı yangınına uygun söndürücü kullanılır; elektrik panosu yangınında suyla müdahale edilmez. Türler için yangın söndürücü türleri yazımıza bakın.
- Müşteri ve araç tahliyesi: Sahadaki araçların motorları çalıştırılmadan sürücüler güvenli yere yönlendirilir.
- Geri çekilme: Yangın büyüyorsa veya tanker bölgesine ilerliyorsa müdahale bırakılır, bölge boşaltılır ve itfaiye beklenir.
Bu davranışlar ancak uygulamayla kazanılır. Söndürücüyü ilk kez gerçek bir yangında kullanmak zorunda kalan çalışan, pimi çekmeyi bile unutabilir. SİSTEMER Yangın Eğitim Merkezi’nde teorik ve uygulamalı yangın eğitimi veriyoruz; ayrıntılar için yangın eğitimi sayfamıza bakın.
Araç trafiği: adalar arasında çalışmak
Pompacının çalışma alanı, araçların sürekli girip çıktığı bir otoparktır. Geri manevra yapan araç, adaya yanaşırken direksiyonu kıran kamyon ve sürücünün göremediği kör noktalar ciddi bir ezilme riskidir.
- Çalışanlar yüksek görünürlüklü kıyafet giyer; özellikle gece ve yağışlı havada bu kural istisnasızdır.
- Araç hareket hâlindeyken önünde veya arkasında durulmaz; araca yön verirken yanda, sürücünün görebileceği noktada durulur.
- Giriş ve çıkış yönleri zemin işaretleri ve levhalarla belirlenir; ters yöne giriş engellenir.
- Ada kenarları ve bariyerler görünür renkte tutulur; kışın buzlanmaya karşı zemin kontrol edilir.
İstasyonda gece vardiyası ve soygun riski
İstasyonda gece vardiyası iki riski bir araya getirir: yorgunluk ve soygun. İş Kanunu md. 69’a göre işçilerin gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Bu sınırı aşan uzun gece postaları hem yasal sorun hem de dikkat dağınıklığı demektir; vardiya düzenini kurarken gece postaları yazımızdaki hesaplamalara bakın.
Soygun riskine karşı önlemler fiziksel, organizasyonel ve davranışsal olarak üç katmanda alınır:
- Fiziksel: Saha ve kasa çevresinin iyi aydınlatılması, kayıt yapan kamera, kasa arkasında kapanabilen güvenli alan, alarm veya panik butonu.
- Organizasyonel: Kasada tutulan nakdin sınırlandırılması ve düzenli olarak kasaya alınması, gece tek başına çalışılıyorsa düzenli aralıklarla haber verme, yakındaki ekiplerle iletişim düzeni.
- Davranışsal: Yazılı ve eğitimle desteklenmiş bir talimat: direnme, saldırganı izleme, olay bittikten sonra kolluğu ara. Para ve mal, çalışanın sağlığından değerli değildir.
Eğitim ve günlük kontrol
Yeni başlayan bir pompacı, ilk vardiyasından önce en az iki saatlik işe başlama eğitimini almalı; bu eğitimde acil durdurma butonları, söndürücülerin yerleri, tanker boşaltma kuralları ve soygun talimatı sahada gösterilmelidir. Eğitimin içeriği için işe başlama eğitimi programı yazımıza bakın. Yeni çalışanın ilk vardiyalarını deneyimli bir çalışanla birlikte geçirmesini ve işe başlamanın ilk günlerinde gece vardiyasında tek başına bırakılmamasını öneririz; acil durdurma, tanker boşaltma ve soygun talimatı ancak sahada birkaç kez uygulandıktan sonra alışkanlığa dönüşür. Tanker boşaltması sırasında müşteri araçlarının tanker manevra alanından uzak tutulması da bu ilk günlerde gösterilmesi gereken kurallardandır. Her vardiya devrinde ise kısa bir tur yeterlidir: acil durdurma butonları erişilebilir mi, söndürücüler yerinde ve basınçlı mı, dökülme var mı, aydınlatma ve kamera çalışıyor mu?
Akaryakıt istasyonlarında saha turu, patlamadan korunma dokümanına uyum, tanker boşaltma talimatı ve gece vardiyası düzeninin risk değerlendirmesine işlenmesi iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizin kapsamındadır.
Sık Sorulan Sorular
Pompacının en büyük riski nedir?
Tek bir risk öne çıkmaz; yakıt buharı ve yangın, statik elektrik, araç trafiği, gece çalışması ve soygun aynı iş tanımında bir aradadır. Risk değerlendirmesi bu beş başlığı ayrı ayrı ele almalıdır.
Plastik bidona yakıt verilebilir mi?
Yalnızca yakıt için onaylı kaplara ve bidon yere konarak verilir. Araç içinde, bagajda veya kasada bidon doldurulmaz; statik elektrik kıvılcımı buharı tutuşturabilir.
İstasyonda gece postası kaç saat olabilir?
İş Kanunu’na göre işçilerin gece çalışması yedi buçuk saati geçemez. Gece postasının uzatılması bu sınırı aşacağı için vardiya planı buna göre kurulmalıdır.
Soygun anında çalışan ne yapmalı?
Direnmemeli, saldırganı takip etmemeli ve olay bittikten sonra kolluğu aramalıdır. Bu davranış yazılı talimata dönüştürülmeli ve eğitimde anlatılmalıdır; olay sonrası çalışan işyeri hekimiyle görüşmelidir.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.