Kısaca
Mermer işleme tesislerinde en ağır kazalar blok ve plaka taşırken, en yaygın sağlık sorunları ise toz ve gürültüden gelir. Blok kaldırmada ekipmanın periyodik kontrolü ve yükün altına girmeme kuralı, katrak ve köprü kesme makinelerinde koruyucu ve kilitleme, ıslak kesimde kaymaz zemin ve kaçak akım koruması temel önlemlerdir. Mermer tozunun silika içeriği taşın türüne göre değiştiği için tahmin değil, yetkili laboratuvar ölçümü esas alınır.
Bilecik’te mermer işleme: ocaktan fabrikaya
Bilecik Valiliği, il ekonomisinde tarım ve hayvancılığın yanında madencilik, mermer, seramik ve ormancılığın önemli bir payı olduğunu belirtir. Mermer ocaklarından çıkan bloklar, il merkezi çevresindeki işleme tesislerinde plaka ve ebatlı ürüne dönüştürülür; mermer fabrikası iş güvenliği bu yüzden ilin sanayisinde öne çıkan başlıklardan biridir. Bursa tarafında da Mustafakemalpaşa–Mermerciler OSB’nin mermer işlemeye ayrılmış olması, sektörün bölgedeki yerini gösterir.
Ocak ve fabrika iki ayrı risk dünyasıdır. Ocaklar maden mevzuatının özel hükümlerine tabidir ve şev, patlatma, iş makinesi trafiği gibi kendi konularını taşır. Bu yazı işleme tesislerine, yani bloğun tesise girdiği andan plakanın sevkiyata çıktığı ana kadar olan sürece odaklanır: blok kaldırma, kesim makineleri, ıslak zemin ve toz.
Mermer blok taşıma ve kaldırma
Bir mermer bloğu tonlarca ağırlıktadır ve şekli düzensizdir. Bu iki özellik, mermer blok taşıma işlerini tesisin en yüksek şiddetli riski hâline getirir. Kazalar genellikle dört biçimde olur: blok devrilir, sapan veya zincir kopar, yük salınır ya da çalışan blok ile makine veya başka bir blok arasında sıkışır.
Önlemleri şu sırayla kurun:
- Blok sahasını düzenleyin. Zemin düz ve taşıyıcı olmalı, bloklar takozlanarak devrilmeye karşı sabitlenmeli, istif yüksekliği ve bloklar arası geçiş mesafesi yazılı olarak belirlenmelidir.
- Ekipmanı kontrol ettirin. Köprülü ve portal vinçler, zincir, sapan ve kancalar ile blok taşıyan iş makineleri en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer; vinçlerde yük testi de yılda bir yapılır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar; rapor tarihlerini İSG takvimi aracıyla izleyebilirsiniz. Süreler için periyodik kontrol süreleri yazımıza bakın.
- Her kullanımdan önce bakın. Sapan ve zincirlerde kesik, ezik, uzama ve kanca emniyet mandalı kontrol edilir; hasarlı aparat ayrılıp etiketlenir. Ayrıntılar için sapan, zincir ve kaldırma aparatları yazımızı okuyabilirsiniz.
- Yükün altına kimse girmesin. Kaldırma sırasında tehlike alanı işaretlenir; bağlamayı yapan kişi yük kalkmadan önce güvenli mesafeye çekilir. Operatör yükü göremiyorsa işaretçi görevlendirilir.
- Katrağa beslemeyi planlayın. Bloğun katrak arabasına konumlandırılması ve sabitlenmesi, blok tam oturmadan bağlantı sökülmeyecek şekilde talimata bağlanır.
Vinç kullanımına özgü kurallar için tavan vinci güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Mermer kesme makinesi: katrak, köprü kesme ve ebatlama
Tesisteki başlıca mermer kesme makinesi türleri ve tipik riskleri şunlardır:
| Makine | İşlev | Başlıca riskler | Temel önlem |
|---|---|---|---|
| Katrak | Bloğu çoklu bıçakla plakalara ayırır | Hareketli çerçeveye sıkışma, bıçak değişiminde yaralanma, gürültü | Çevre koruyucu ve kilitli giriş, bıçak değişiminde enerji kesme ve kilitleme |
| Köprü kesme makinesi | Plaka veya bloğu disk ile keser | Disk temas, parça fırlaması, köprü hareketinde ezilme | Disk muhafazası, tezgâh çevresinde güvenlik mesafesi, acil durdurma |
| Ebatlama ve yan kesme hatları | Plakayı ölçüye keser | Elle besleme sırasında disk teması, kesik | Besleme aparatı, koruyucu, kesiğe dayanıklı eldiven yalnız duran parçada |
| Silim ve cila hattı | Yüzeyi düzeltir ve parlatır | Dönen kafalara temas, ıslak zemin | Kafa muhafazası, hat boyunca acil durdurma |
Bu makinelerin hepsinde ortak kural, bakım, disk veya bıçak değişimi ve sıkışma gidermenin makine durdurulup enerjisi kesilerek ve kilitlenerek yapılmasıdır. Adımlar için kilitleme ve etiketleme, koruyucu türleri için makine koruyucuları yazılarımıza bakın.
Islak kesim: tozu azaltır, zemini ve elektriği zorlar
Islak kesim, mermer işlemede tozu kaynağında bastırmanın en etkili yoludur ve kuru kesime göre açıkça tercih edilmelidir. Ancak su, iki yeni riski de beraberinde getirir:
- Kayma: Kesim suyu ve mermer çamuru zemini kaygan hâle getirir. Suyun gidere yönlendirildiği eğimli zemin, açık tutulan kanallar, makine çevresinde ızgaralı platform ve kaymaz tabanlı çizme gerekir. Genel önlemler için kayma, takılma ve düşmeleri önleme yazımıza bakın.
- Elektrik: Islak ortamda çalışan motorlar, el aletleri ve yerde sürünen kablolar elektrik çarpması riskini artırır. Pano ve prizlerin ıslak ortama uygunluğu, kaçak akım rölesinin varlığı ve düzenli testi, kabloların zeminden yükseltilmesi şarttır. Ayrıntılar topraklama ve kaçak akım rölesi yazımızda.
- Çamur havuzları ve arıtma: Kesim suyunun toplandığı havuzların çevresi korkulukla korunur, üzeri açık bırakılmaz; filtre pres gibi ekipmanlarda bakım öncesi enerji kesilir.
Mermer tozu ve kristal silika
Mermer büyük ölçüde kalsit ve dolomitten oluşur; kuvars içeriği genellikle granit ve kuvars esaslı yapay taşlardan düşüktür. Bu, mermer tozunun zararsız olduğu anlamına gelmez. Bazı mermer türlerinde ve damarlarda kuvars bulunabilir; aynı hatta granit veya yapay taş işleniyorsa risk tamamen değişir. Kuru kenar taşlama, el aletiyle kuru kesim ve basınçlı havayla temizlik ise ıslak hatlardan çok daha fazla toz üretir.
Tozla ilgili kararları tahmine değil ölçüme dayandırın:
- Ölçüm. Tozla Mücadele Yönetmeliği, toz ölçümünün risk değerlendirmesinde belirlenen aralıklarla ve koşullar değiştiğinde yapılmasını ister. Kuvars için sınır değer tozdaki silika oranına göre hesaplandığından, ölçümde silika analizi de istenmelidir. Ölçümleri yetkili laboratuvarlarla planlarız.
- Kaynakta kontrol. Kuru işlemleri ıslak yönteme çevirin, el aletlerinde su beslemeli veya emişli modeller kullanın, temizliği süpürme ve basınçlı hava yerine ıslak yöntem veya uygun filtreli vakumla yapın.
- Solunum koruması. Kalan maruziyet için uygun sınıfta solunum koruyucu seçilir; seçim için FFP1, FFP2, FFP3 toz maskeleri yazımıza bakın.
- Sağlık gözetimi. Toza maruz çalışanlarda ILO standardına uygun akciğer grafisi çekilir; sıklığını işyeri hekimi belirler.
Silikanın sağlık etkileri ve ölçüm sonuçlarının yorumu için kristal silika tozu yazımızı okuyabilirsiniz.
Plaka istifi, gürültü ve diğer riskler
Plaka istifi: Kesilen plakalar genellikle A tipi sehpalarda dik olarak saklanır. Dengesiz yüklenen veya tek taraftan boşaltılan bir sehpada plakalar devrilebilir ve arada kalan çalışanı ezebilir. Sehpaların zemine sabitlenmesi, iki tarafın dengeli yüklenmesi ve plaka alırken önündeki plakaların emniyete alınması gerekir. Plaka kıskacı ve vakumlu kaldırıcılar da kaldırma aparatı olarak kontrol programına girer.
Gürültü: Katrak ve kesme hatları yüksek gürültü üretir. Maruziyet 85 dB(A) üst eylem değerini aşıyorsa kulak koruyucu kullanımı ve işitme testi zorunludur. Seçim için kulak koruyucu seçimi yazımıza bakın.
Reçine ve dolgu: Yüzey dolgusunda kullanılan reçineler ciltte alerjiye yol açabilir; eldiven ve havalandırma gerekir. Cilt riskleri için mesleki dermatit yazımızı okuyabilirsiniz.
Acil durum ve ilkyardım: Mermer tesislerindeki ağır kazalar çoğunlukla ezilme ve sıkışma türündedir ve ilk dakikalarda doğru müdahale gerektirir. Tesis il merkezine veya hastaneye uzaksa ilkyardımcı sayısını yalnız yasal orana göre değil, vardiya düzenine ve sahanın büyüklüğüne göre planlayın; tehlike sınıfına göre her 20, 15 veya 10 çalışana en az bir ilkyardımcı gerekir. Ambulansın blok sahasına ve kesim hollerine ulaşacağı yol, acil durum planında işaretlenmeli ve malzeme istifiyle kapatılmamalıdır.
Mermer fabrikası iş güvenliği kontrol listesi
Saha turunda aşağıdaki listeyi kullanabilirsiniz:
| Alan | Kontrol edilecek nokta |
|---|---|
| Blok sahası | Zemin düzgün, bloklar takozlu, geçiş mesafeleri açık |
| Vinç ve aparatlar | Periyodik kontrol raporu geçerli, sapan ve zincirler kullanım öncesi kontrol ediliyor |
| Katrak | Çevre koruyucusu ve kilitli giriş çalışıyor, bıçak değişimi için kilitleme prosedürü var |
| Köprü kesme | Disk muhafazası yerinde, acil durdurma test edilmiş |
| Zemin | Su gidere akıyor, çamur birikmiyor, kaymaz çizme kullanılıyor |
| Elektrik | Kaçak akım rölesi var ve test ediliyor, kablolar zeminden yükseltilmiş |
| Toz | Silika analizli ölçüm güncel, kuru temizlik yapılmıyor |
| Plaka sehpaları | Sehpalar sabitlenmiş, iki taraf dengeli yüklü |
| Gürültü | Ölçüm sonucuna göre kulak koruyucu kullanılıyor |
Bilecik’teki tesisleri Bursa’dan, İnegöl ve Bozüyük yönündeki işletmelerle aynı rotada ziyaret ediyoruz. Hizmet modelimiz için Bilecik OSGB sayfamıza, risklerin kayıt altına alınması için risk değerlendirmesi ve iş güvenliği uzmanlığı hizmetlerimize, yapı malzemesi zincirinin diğer halkaları için inşaat sektör sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Mermer tozu silikoz yapar mı?
Silikoza yol açan kristal silikadır. Mermerin kuvars içeriği genellikle düşüktür, ancak taşın türüne ve damarlarına göre değişir; aynı tesiste granit veya yapay taş işleniyorsa maruziyet artar. Bu yüzden toz ölçümünde silika analizi yapılmalı ve akciğer grafileri ILO standardına uygun çekilmelidir.
Islak kesim yapılıyorsa toz ölçümüne gerek var mı?
Islak kesim tozu önemli ölçüde azaltır ama her işlemi kapsamaz. Kuru kenar taşlama, el aletleri ve kuru temizlik ayrı toz kaynaklarıdır. Ölçüm ihtiyacını risk değerlendirmesi belirler; koşullar değiştiğinde ölçüm tekrarlanır.
Blok kaldıran vinçler ne sıklıkla kontrol edilir?
Vinç ve diğer kaldırma ekipmanları, standart veya imalatçı daha kısa bir süre öngörmüyorsa en geç yılda bir periyodik kontrolden geçer ve yük testi yılda bir yapılır. Sapan, zincir ve kancalar ayrıca her kullanımdan önce kontrol edilir.
Mermer plakası elle taşınabilir mi?
Küçük ebatlı ürünler elle taşınabilir; ancak büyük plakalar ağır, kırılgan ve kenarları keskin olduğundan plaka kıskacı, vakumlu kaldırıcı veya taşıma arabası kullanılmalıdır. Elle taşıma kaçınılmazsa yük ekip hâlinde, plaka dik tutularak ve kesiğe dayanıklı eldivenle taşınır.
Katrak bıçağı değiştirirken nelere dikkat edilir?
Makine durdurulur, enerjisi kesilir ve kilitlenir; hareketli çerçevenin kendi ağırlığıyla hareket etmesini önleyecek mekanik emniyet sağlanır. Değişim yazılı talimata göre, eğitimli kişilerce ve kesik koruması sağlayan eldivenle yapılır.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.