Kısaca
Gemlik’teki liman ve lojistik sahalarında riskler kaldırma ekipmanı, araç-yaya karışımı ve rüzgârda toplanır. Konteynerin altına ve kapısının önüne girilmez, reach stacker yük diyagramına göre kullanılır, kaldırma ekipmanları ve forkliftler en geç yılda bir yetkili kişiye kontrol ettirilir. Rüzgâr için her ekipmanın durdurma sınırı önceden yazılır ve fırtınadan sonra kontrol yapılmadan işe başlanmaz.
Gemlik’te liman iş güvenliği neden ayrı planlanır?
Gemlik’in sanayisi bir OSB etrafında değil, körfez kıyısındaki liman işletmeleri ile Bursa Serbest Bölgesi çevresinde toplanır. Limanlarda konteyner, Ro-Ro araç, rulo sac ve boru gibi çelik ürünleri, proje yükü ve dökme yük elleçlenir. Liman iş güvenliği bu yüzden fabrika içindeki bir depodan farklı kurulur: aynı rıhtımda ağır kaldırma ekipmanı, dış firmalara ait tırlar, konteyner bağlama-çözme (lashing) ekipleri ve yayalar birlikte hareket eder. Saha açıktır; rüzgâr, yağmur ve gece çalışması işin olağan parçasıdır.
Çerçeveyi genel mevzuat çizer. 6331 sayılı Kanun md. 10 risk değerlendirmesini, md. 23 ise aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin iş birliği ve koordinasyon içinde çalışmasını ve birbirlerini risklere karşı bilgilendirmesini ister. Rıhtımda liman işletmesinin, nakliye ve gözetim firmalarının ve bakım yüklenicilerinin çalışanları yan yana olduğu için bu koordinasyonun yazılı olması gerekir. Ekipmanlar için İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği uygulanır. Bu yazı sahadaki dört başlığa odaklanıyor: konteyner elleçleme, reach stacker, kaldırma ekipmanlarının kontrolü, araç-yaya düzeni ve rüzgâr.
Konteyner elleçleme: altı, kapısı ve içi
Konteyner elleçlemede tehlike üç noktada yoğunlaşır.
- Askıdaki konteynerin altı. Spreader’a bağlı konteynerin altına ve salınım alanına kimse girmez. Köşe kilitlerinin (twist lock) takılması ve sökülmesi, konteyner yere, istife veya şaseye tam oturduktan sonra yapılır. Kamyon şasesindeki kilitlerin açıldığı teyit edilmeden kaldırma başlamaz; aksi hâlde konteyner şaseyle birlikte havalanabilir.
- Kapısı. İçindeki yük yolda kaymış olabilir. Kapı, önünde değil yanında durularak, kanatlar tek tek ve kontrollü açılır. Kapı açıldığında yükün yaslandığı görülürse boşaltma durdurulur ve yük ekipmanla desteklenir. Yükün nasıl sabitlenmesi gerektiğini tır ve kamyonda yük sabitleme yazımızda anlattık.
- İçi. Fümigasyon uyarısı taşıyan ya da içeriği belirsiz bir konteynere, kapısı açılıp havalandırılmadan ve gerektiğinde gaz ölçümü yapılmadan girilmez. Tehlikeli madde taşıyan konteynerde etiket ve belgeler, boşaltmadan önce kontrol edilir; bu yüklerde danışman yükümlülüğü için TMGD kimlere zorunlu yazımıza bakın.
Rulo sac, boru ve proje yüklerinde konteyner yerine sapan, zincir ve özel aparatlar devreye girer. Sapan seçimi, açı ve etiket kontrolü için sapan ve zincir yazımız yol gösterir.
Reach stacker ve boş konteyner istifleyicileri
Reach stacker, teleskopik bomu ve spreader’ıyla konteyneri ön sıralardan alıp üst üste istifleyen bir kaldırma makinesidir. Kapasitesi tek bir sayı değildir: yük diyagramı, konteynerin hangi sıradan alındığına ve bomun ne kadar uzatıldığına göre kaldırılabilecek yükü azaltır. Birinci sıradan alınabilen dolu konteyner, ikinci veya üçüncü sıradan alınamayabilir.
Sahada uygulanacak kurallar:
- Yük diyagramı: Operatör, makinesinin yük diyagramını okuyabilmeli ve aşırı yük uyarı sisteminin ne zaman devreye girdiğini bilmelidir. Uyarı sistemi hiçbir gerekçeyle devre dışı bırakılmaz.
- Taşıma konumu: Dolu konteyner, yol alırken mümkün olan en alçak konumda taşınır. Konteyner ileri görüşü kapatıyorsa imalatçının talimatındaki sürüş yöntemi uygulanır ya da işaretçi kullanılır.
- Zemin: Çukur, eğim ve gevşek zemin devrilme riskini artırır. İstif sahası zemini düzenli kontrol edilir; bozuk alanlar onarılana kadar işaretlenip kullanılmaz.
- Boş konteyner istifi: Boş konteyner istifleyicilerinde azami istif yüksekliği, rüzgâr koşulu da dikkate alınarak talimatla sınırlandırılır.
Operatörlerin belgeleri ve mesleki eğitim yükümlülüğü için forklift operatör belgesi ve iş makinesi operatörü yazılarımıza bakabilirsiniz.
Liman vinci ve forkliftlerde periyodik kontrol
Kaldırma ekipmanları, İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’te (RG 23.12.2025 ile yenilendi) en geç yılda bir periyodik kontrole bağlıdır. Standartta veya imalatçı talimatında daha kısa bir süre varsa o süre uygulanır. Yük testi yılda bir yapılır; katsayılı test en fazla 3 yılda bir uygulanır.
| Ekipman | Öne çıkan tehlike | Periyodik kontrol | Vardiya başı kontrol |
|---|---|---|---|
| Rıhtım ve mobil liman vinci | Yük düşmesi, devrilme, rüzgârla sürüklenme | En geç yılda bir; yük testi yılda bir | Limit şalterleri, halat, fren, rüzgâr ölçer, spreader kilit göstergeleri |
| Reach stacker, boş konteyner istifleyici | Devrilme, görüş kaybı | En geç yılda bir | Aşırı yük uyarısı, spreader kilitleri, lastik ve fren |
| Liman forklifti (ağır tonaj, ataşmanlı) | Devrilme, yük kayması | En geç yılda bir | Çatal ve ataşman, zincir, fren, kapasite plakası |
| Sapan, zincir ve kaldırma aparatları | Kopma, kilidin açılması | En geç yılda bir | Etiket, deformasyon, kilit pimi |
Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı mühendis, teknik öğretmen, tekniker veya yüksek tekniker yapar; sözleşme kontrolden en geç 1 gün önce İSG-KATİP üzerinden kurulur. Ekipmanın bakımını yapan kişi aynı ekipmanın periyodik kontrolünü yapamaz (Yönetmelik md. 14/A-2). Kule krenlerde muayeneyi akredite muayene kuruluşu yapar. Raporun hangi bölümüne bakmanız gerektiğini periyodik kontrol raporu nasıl okunur yazımızda anlattık.
Rıhtımda araç-yaya karışımı
Liman sahasında en savunmasız kişi yayadır: kontrol yapan gözetim personeli, mühürleri okuyan memur, aracından inen tır sürücüsü. Depolarda kullanılan trafik planı yöntemi burada da geçerlidir; adımlar için depoda forklift-yaya trafik planı yazımıza bakın. Rıhtıma özgü kurallar şunlardır:
- Yaya yasak bölgeleri: Vinç altı, spreader’ın çalışma alanı ve konteyner istif blokları arası yaya trafiğine kapalıdır. Zorunlu girişte o bölgedeki araç ve vinç hareketi durdurulur.
- Belirlenmiş güzergâh: Ofis, kapı ve araç park alanı arasında işaretli yaya yolu bulunur. Ziyaretçi ve dış firma personeli rıhtıma refakatle girer.
- Sürücü kuralı: Tır sürücüsü yükleme sırasında kabininde kalır ya da kendisine gösterilen güvenli bekleme alanında bekler; spreader’a yaklaşmaz.
- Görünürlük: Sahadaki herkes yüksek görünürlüklü giysi giyer. Gece çalışmasında güzergâhların ve istif koridorlarının aydınlatması düzenli kontrol edilir; ölçüm ve değerler için aydınlatma ölçümü yazımıza bakın.
- Hız ve iletişim: Saha içi hız sınırı, tek yön düzeni ve kavşaklarda dur kuralı yazılıdır. Vinç operatörü, işaretçi ve saha sorumlusu aynı telsiz kanalını kullanır.
Dış firma çalışanlarının bu kuralları öğrenmesi, 6331 md. 16’ya göre onların işverenlerine gerekli bilginin verilmesiyle sağlanır. Uygulamada bu, kapıda kısa bir giriş bilgilendirmesi ve saha kurallarının yazılı olarak dağıtılmasıdır.
Rüzgâr: boş konteyner, istif ve vinç
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-II madde 3.2.7, hava şartları güvenli kullanımı engelleyecek biçimde bozulduğunda kılavuzsuz yük kaldırmak için tasarlanmış ekipmanların açık havada kullanımının durdurulmasını ve özellikle devrilmeyi önleyecek tedbirlerin alınmasını ister. Körfez kıyısındaki açık rıhtımda bu hükmün pratik karşılıkları şunlardır:
- Boş konteyner rüzgârda yelken gibi davranır. Hafif ve geniş yüzeyli olduğu için spreader’da döner, savrulur. Rüzgâr kuvvetlendiğinde ilk durdurulan işler boş konteyner elleçleme ve yüksek istif olmalıdır.
- Durdurma sınırı önceden yazılır. Her vinç ve istif makinesi için imalatçının verdiği rüzgâr sınırı talimata alınır; vinçteki rüzgâr ölçer alarmı çalışır durumda tutulur.
- Fırtına kilidi kullanılır. Ray üzerinde hareket eden rıhtım vinçleri, çalışma dışında imalatçının öngördüğü fırtına kilitleme düzeniyle sabitlenir.
- İstif yüksekliği düşürülür. Rüzgâr uyarısında boş konteyner istiflerinde uygulanacak azami kat sayısı önceden belirlenir.
- Fırtınadan sonra kontrol yapılır. Yönetmeliğin 7. maddesi, doğal olaylardan sonra ekipmanın kontrol edilmesini ister. Vinç, ray, kilitler ve istif blokları kontrol edilmeden çalışmaya dönülmez.
Meteorolojik uyarıların sahada nasıl takip edileceğini ve Bofor ölçeğine göre karar verilmesini kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımızda ayrıntılı anlattık.
Gemlik’teki liman, antrepo ve depo işletmeleri için saha kurallarını, koordinasyon tutanaklarını ve rüzgâr talimatlarını iş güvenliği uzmanlığı hizmetimizde hazırlıyor, kaldırma ekipmanlarının kontrollerini periyodik kontrol kapsamında planlıyoruz. Bölgeye özgü notlar için Gemlik OSGB, sektörün diğer riskleri için lojistik ve depo sayfamıza bakabilir, kontrol tarihlerini İSG takvimi aracına işleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Reach stacker periyodik kontrolü ne sıklıkla yapılır?
İş Ekipmanları Yönetmeliği Ek-III’e göre kaldırma ekipmanları ve iş makineleri en geç yılda bir kontrol edilir. İmalatçı talimatında veya standartta daha kısa bir süre varsa o uygulanır. Kontrolü EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişi yapar; bakımı yapan kişi aynı makinenin kontrolünü yapamaz.
Tır sürücüsü konteyner yüklenirken nerede durmalı?
Sürücü ya kabininde kalır ya da saha kurallarında gösterilen güvenli bekleme alanında bekler. Spreader’ın çalışma alanına ve konteynerin altına girmez. Şase kilitlerinin açıldığı teyit edilmeden kaldırma başlamaz.
Liman vinci kaç km/sa rüzgârda durdurulur?
Mevzuat tek bir hız vermez; sınır, vincin imalatçısının kullanım kılavuzunda yazar. Bu değeri talimata alın, vinçteki rüzgâr ölçerle izleyin ve boş konteyner gibi geniş yüzeyli yükler için daha düşük bir işletme sınırı belirleyin.
Serbest bölgedeki depomuz için aynı kurallar geçerli mi?
Evet. Serbest bölgede faaliyet göstermek 6331 sayılı Kanun’daki yükümlülükleri değiştirmez; periyodik kontrol, eğitim ve risk değerlendirmesi aynen uygulanır. Ayrıntılar için Bursa Serbest Bölgesi’nde İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.