İşyerinde İlkyardımcının Görev ve Yetkileri

İlkyardımcı görevleri: tanım ve yetkinin sınırı

Bir işyerinde “ilkyardımcı” denince çoğu zaman sertifikası dosyada duran, ama kaza anında ne kadar ileri gidebileceğinden emin olmayan bir çalışan akla gelir. İlkyardımcı görevleri mevzuatta tek bir cümleyle çerçevelenmiştir ve bu cümle hem yetkiyi hem sınırı belirler.

Sağlık Bakanlığı’nın İlkyardım Yönetmeliği (RG 29.07.2015, sayı 29429) md. 4’e göre ilkyardım; herhangi bir kaza ya da yaşamı tehlikeye düşüren durumda, sağlık görevlilerinin yardımı sağlanıncaya kadar hayatın kurtarılması ya da durumun kötüye gitmesinin önlenmesi amacıyla olay yerinde, tıbbi araç gereç aranmaksızın mevcut araç ve gereçlerle yapılan ilaçsız uygulamalardır. İlkyardımcı ise bu uygulamaları yapan, ilkyardım eğitimi alarak ilkyardımcı belgesi almış kişidir.

Bu tanımdan üç sonuç çıkar:

• İlkyardımcının işi zaman kazandırmaktır; tedavi değil, sağlık ekibine ulaşana kadar yaşamı korumaktır.
• Müdahale ilaçsızdır; ağrı kesici, krem veya damla da buna dahildir.
• Yetki belgeye bağlıdır. Yönetmeliğe göre ilkyardım eğitimi 16 saattir, belge 3 yıl geçerlidir. 27.12.2025 tarihli değişiklikle güncelleme eğitiminin geçerlilik süresi bitmeden önceki 3 ay içinde alınması gerekir; süresi geçmiş belge, ilkyardımcı sayısında sayılmaz. Belgenin nasıl alındığı için ilkyardım sertifikası nasıl alınır yazımıza bakabilirsiniz.

İlkyardımcı ne yapabilir, ne yapamaz?

Eğitimde öğretilen her uygulama ilkyardımcının yetkisi içindedir; eğitimde öğretilmeyen ya da tıbbi araç, ilaç veya hekim kararı gerektiren her şey dışındadır. Aşağıdaki tablo işyerinde en sık karşılaşılan durumları ayırır:

Olay anında ilkyardımcının görev sırası da bellidir ve eğitimde “koruma, bildirme, kurtarma” olarak öğretilir: önce kendi ve yaralının güvenliğini sağlar, sonra 112’ye haber verir, ardından eğitimi ölçüsünde müdahale eder. Bu sıra bozulduğunda, örneğin elektriği kesilmemiş bir panonun önündeki yaralıya koşulduğunda, ikinci bir yaralı ortaya çıkar. Bu nedenle ilkyardımcıların kendi bölümlerindeki enerji kesme noktalarını, makine acil durdurma butonlarını ve kimyasal döküntü kitinin yerini bilmesi, eğitimlerinin işyerine özgü tamamlayıcısıdır.

Sahada en sık görülen hata, ilkyardımcının yetki alanını “hemşire gibi” genişletmesidir. İyi niyetle verilen bir ağrı kesici, yaralanmanın ciddiyetini maskeleyebilir; sürülen bir krem yanığın derinliğinin değerlendirilmesini zorlaştırır. Yanık ve göz yaralanmaları için ayrıntılı adımlar işyerinde yanık ilkyardımı ve göze kimyasal sıçraması yazılarımızda, kalp durması için temel yaşam desteği ve OED yazımızdadır.

İlkyardımcı ilaç verebilir mi?

Hayır. Tanımın kendisi uygulamanın ilaçsız olduğunu söyler. Bu yüzden ilkyardım dolabı da ilaç dolabı değildir; dolapta ağrı kesici, antibiyotikli krem veya göz damlası bulundurmak, ilkyardımcıyı yetkisi dışında bir işe davet eder. Dolabın içeriği için ilkyardım dolabında neler bulunmalı yazımıza bakın.

İlaç ve tedavi gerektiren durumlar sağlık profesyonellerinin işidir. İşyeri hekimi, İşyeri Hekimi ve Diğer Sağlık Personeli Yönetmeliği md. 9’a göre işyerinde ilkyardım ve acil müdahale hizmetlerinin organizasyonunu ve personelin eğitimini yürütür. Hekimin işyerinde olmadığı saatlerde ise karar 112’nindir: ilkyardımcı, telefonda sağlık ekibinin verdiği talimatlara göre hareket eder.

İlkyardımcı sorumluluğu: hukuki çerçeve ve görev tanımı

İlkyardımcı sorumluluğu sorusu çoğu zaman “yanlış bir şey yaparsam başım derde girer mi” kaygısından doğar. Burada iki ayrı noktayı ayırmak gerekir.

Birincisi, yardım etmek herkes için bir yükümlülüktür. Türk Ceza Kanunu md. 98, kendini idare edemeyecek durumdaki kişiye hâl ve koşulların elverdiği ölçüde yardım etmeyen veya durumu derhal ilgili makamlara bildirmeyen kişiyi cezalandırır. Bu hüküm ilkyardımcıya özgü değildir; ama “belgem var, karışırsam sorumlu olurum” düşüncesiyle hiçbir şey yapmamanın da bir sonucu olduğunu gösterir. İkincisi, “hâl ve koşulların elverdiği ölçü” ilkyardımcı için eğitimde öğrendikleridir. Eğitimdeki adımları uygulayan ilkyardımcı, görevini yapmış olur; eğitim dışına taşan müdahaleler ise ayrı bir risk yaratır.

Asıl yükümlülük işverendedir. 6331 sayılı Kanun md. 11, işverenin ilk yardım dahil acil durum konularında uygun donanıma sahip ve eğitimli yeterli sayıda kişiyi görevlendirmesini, araç gereci sağlamasını ve ekiplerin her zaman hazır bulunmasını ister. Acil durum yükümlülüklerine aykırılığın 2026 temel idari para cezası, yerine getirilmeyen her yükümlülük için 22.194 TL’dir ve aykırılık sürdükçe her ay tekrarlanır. İşverenin yazılı hâle getirmesi gerekenler şunlardır:

1. Görevlendirme yazısı ve ilkyardımcının bunu imzayla kabul etmesi.
2. Belge geçerlilik tarihlerinin takibi; güncelleme eğitimlerinin bitişten önceki 3 aya planlanması.
3. İlkyardım dolabı ve varsa OED’nin kimin sorumluluğunda olduğu, kontrol sıklığı.
4. İletişim zinciri: ilkyardımcı, vardiya amiri, işyeri hekimi, 112.
5. Tatbikatlara katılım ve tatbikatta ilkyardım senaryosu.

Bu bilgiler acil durum planının parçasıdır; hazırlanış biçimi için acil durum planı ve destek elemanı rehberi yazımıza bakın.

İlkyardımcı vardiya dağılımı nasıl yapılır?

İlkyardım Yönetmeliği md. 19, ilkyardımcı sayısını tehlike sınıfına göre belirler:

Bu sayı işyerinin toplamı için kâğıt üzerinde tutar; ama kaza gece vardiyasında olduğunda, ilkyardımcıların hepsi gündüz vardiyasındaysa işe yaramaz. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik md. 11/5, ilk yardım için destek elemanının İlkyardım Yönetmeliği esaslarına göre görevlendirilmesini; md. 11/8 ise ekiplere görevlendirilecek destek elemanları ve yedekleri belirlenirken işyerindeki vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister.

Uygulanabilir yol, hesabı her vardiyanın kendi çalışan sayısıyla yapmaktır. Tehlikeli sınıfta, üç vardiyalı bir fabrika örneği:

Yedek sayısı mevzuatta sayı olarak verilmez; izin, rapor ve vardiya değişimi nedeniyle boşluk oluşmaması için risk değerlendirmesiyle belirlenir. Dağıtırken şunlara da bakın: ilkyardımcılar farklı binalara ve katlara yayılmalı, tek bir hatta toplanmamalı; vardiya devrinde ilkyardımcı listesi güncellenmeli; ekiplerin adı, iletişim bilgisi ve sorumluluk alanı md. 11/9 gereği görünür bir yere asılmalıdır. Gece vardiyasına özgü sorunlar için gece vardiyasında acil durum ekipleri yazımızı okuyabilirsiniz.

Olay kaydı: müdahaleden sonra ne yazılır?

Yönetmelik ilkyardımcı için standart bir müdahale formu öngörmez. Yine de kayıt tutmanın iki önemli nedeni vardır. Birincisi, ilkyardım gerektiren her olay potansiyel bir iş kazasıdır; 6331 sayılı Kanun md. 14/2’ye göre iş kazası kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir ve hafif yaralanmalar da bu kapsamdadır. Ayrıntılar için hafif iş kazası bildirimi yazımıza bakın. İkincisi, işyeri hekimi bu kayıtlarla tekrarlayan yaralanmaları görür ve risk değerlendirmesine geri bildirim verir.

Kısa ve standart bir kayıtta şunlar yer almalıdır:

• Tarih, saat ve olayın yeri (hat, makine, bölüm).
• Etkilenen kişi ve olayın birkaç cümlelik tanımı.
• Yapılan ilkyardım uygulaması ve kullanılan malzeme (dolabın yenilenmesi için).
• 112’nin aranıp aranmadığı, saat ve sevk bilgisi.
• Tanıklar ve ilkyardımcının adı, imzası.

Bu kayıt sağlık verisi içerir. Panoya asılmaz, vardiya defterine yazılmaz; doğrudan işyeri hekimine veya hemşiresine iletilir ve gizlilik kurallarına göre saklanır. Ayrıntılar için çalışan sağlık bilgileri ve KVKK yazımıza bakın. Kazadan sonraki adımların tamamı ise iş kazası sonrası ilk 72 saat yazımızdadır. İşyerinizin tehlike sınıfına göre ilkyardımcı ve diğer yükümlülüklerinizi İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

İlkyardımcı ilaç verebilir mi?

Hayır. İlkyardım Yönetmeliği ilkyardımı mevcut araç gereçle yapılan ilaçsız uygulamalar olarak tanımlar. Ağrı kesici, krem veya damla vermek ilkyardımcının yetkisi dışındadır; ilaç gerektiren durumlarda 112’nin veya işyeri hekiminin talimatı esas alınır.

Belgesinin süresi dolmuş çalışan ilkyardımcı sayılır mı?

Sayılmaz. Belge 3 yıl geçerlidir ve güncelleme eğitimi geçerlilik bitmeden önceki 3 ay içinde alınmalıdır. Süresi geçen belge sahibi yeniden belge alana kadar ilkyardımcı sayısına eklenmez.

Gece vardiyasında ilkyardımcı bulundurmak zorunlu mu?

Acil Durumlar Yönetmeliği, destek elemanları ve yedekleri belirlenirken vardiya düzeninin dikkate alınmasını ister. Pratikte her vardiyada, o vardiyadaki çalışan sayısına göre hesaplanan sayıda belgeli ilkyardımcının bulunması gerekir.

İlkyardımcı yaralıyı kendi aracıyla hastaneye götürmeli mi?

Genellikle hayır. Taşıma sırasında durumu kötüleşen bir yaralıya araç içinde müdahale edilemez. 112 aranır, telefonda verilen talimata uyulur; özel araçla sevk ancak sağlık ekibinin uygun gördüğü hafif durumlarda düşünülür.