TEKNOSAB’da Yeni Tesis: Kuruluştan Üretime İSG

TEKNOSAB’da yeni tesis: neden ayrı bir İSG planı?

Karacabey’in Taşpınar Mahallesi’ndeki Bursa Teknoloji OSB (TEKNOSAB), BTSO tarafından hayata geçirilen ve Türkiye’nin ilk yüksek teknoloji organize sanayi bölgesi olarak tanıtılan bir sanayi alanıdır. Bölgede bir yanda üretime geçmiş fabrikalar, öbür yanda yatırımı süren parseller bulunur. Bu tablo, yeni fabrika iş güvenliği açısından kendine özgü bir durum yaratır: tesisinizde kaba inşaat bitmeden makineler gelir, makineler devreye alınırken ilk çalışanlar işe başlar ve aynı çatı altında birkaç farklı işverenin ekibi birlikte çalışır.

Yeni bir işyeri açarken yapılacak genel adımları yeni işyeri açarken İSG yazımızda anlattık. Bu yazı, sıfırdan kurulan bir fabrikanın inşaattan ilk üretime kadar geçen dönemine ve bu dönemde sorumluluğun nasıl el değiştirdiğine odaklanır. Karacabey’e özgü planlama notlarımız Karacabey OSGB sayfamızda.

Yeni fabrika iş güvenliği: üç aşama, üç farklı tablo

Aşama	Sahada kimler çalışır?	İSG’de öne çıkan	Kritik belgeler
1. İnşaat	Ana yüklenici, alt yükleniciler, yatırımcının proje ve kontrol ekibi	Yüksekte çalışma, kazı, vinç, iskele, yükleniciler arası koordinasyon	Sağlık ve güvenlik planı, koordinatör görevlendirmesi, ön bildirim
2. Makine kurulumu ve devreye alma	Makine tedarikçisinin montaj ekipleri, elektrik ve mekanik yükleniciler, yatırımcının bakım ve üretim mühendisleri	İlk enerji verme, koruyucusuz test çalışması, kilitleme, ağır yük montajı	Makine uygunluk belgeleri, ilk kontrol raporları, iş izinleri
3. İlk üretim	Yatırımcının çalışanları; kalan işler için yükleniciler	Yeni çalışan, yeni makine, deneme üretimi, değişen süreç	İSG-KATİP görevlendirmeleri, risk değerlendirmesi, acil durum planı, muayene ve eğitim kayıtları

Aşamalar kâğıt üzerinde sıralıdır; sahada ise üst üste biner. Asıl risk, bir aşamanın sorumlusunun diğer aşamada sahada kimin çalıştığını bilmemesidir.

1. aşama: İnşaat döneminde yatırımcının işleri

İnşaatı bütünüyle bir yükleniciye verdiğinizde şantiyenin İSG düzenini büyük ölçüde yüklenici yürütür. Ancak Yapı İşlerinde İSG Yönetmeliği, işveren veya proje sorumlusuna şu görevleri verir:

Sağlık ve güvenlik planı: Yapı işine başlamadan önce, projenin hazırlık aşamasında hazırlanır veya hazırlatılır.
Koordinatör: Aynı yapı alanında birden fazla işveren veya alt işveren varsa sağlık ve güvenlik koordinatörü görevlendirilir.
Ön bildirim: İş 30 iş gününden fazla sürecek ve devamlı 20’den fazla çalışan istihdam edilecekse ya da iş 500 yevmiyeden fazla çalışma gerektirecekse, işe başlamadan önce il müdürlüğüne bildirim yapılır.

Yatırımcı için bu dönemin en değerli fırsatı tasarımdır. Fabrika henüz kâğıt üzerindeyken; çatıya güvenli erişim ve yaşam hattı için ankraj noktaları, yaya ve forklift yollarının ayrılması, yükleme rampaları, kaçış yolları ve toplanma alanı, bakım için platformlar ve makine yerleşimindeki güvenlik mesafeleri belirlenir. Bina bittikten sonra eklenen her önlem hem daha pahalı hem daha zayıftır. Kendi proje ve kontrol ekibiniz sahaya girdiğinde, aynı alanı paylaşan işverenler olarak iş birliği ve koordinasyon yükümlülüğü de doğar; ayrıntılar için aynı çalışma alanında birden fazla işveren yazımıza bakın.

İnşaat sonunda yükleniciden sağlık ve güvenlik dosyasını isteyin. Bu dosya, binanın ileride bakım, temizlik, tadilat ve yıkım işlerinin güvenle yapılabilmesi için gereken bilgileri içerir ve fabrikanın bakım ekibi için başvuru belgesidir. Yönetmeliğin ayrıntıları için yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımızı okuyabilirsiniz.

2. aşama: Makine kurulumu ve devreye alma İSG

Makinelerin gelişiyle saha, şantiyeden fabrikaya dönüşmeye başlar ve devreye alma İSG riskleri öne çıkar: ilk kez enerji verilen panolar, koruyucuları takılmadan yapılan test çalışmaları, birden fazla ekibin aynı makinede farklı işler yapması ve ağır parçaların montajı.

Makineyi teslim almadan önce:

Uygunluk belgelerini isteyin. Makinenin CE işareti, uygunluk beyanı ve Türkçe kullanım kılavuzu teslimatın parçasıdır. Yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği’nin (2023/1230/AB) hükümlerinin çoğu 20 Ocak 2027’de yürürlüğe girecek; 2009 tarihli 2006/42/AT rejimi o tarihten sonra geçiş dönemi kuralı olarak anılacak. Uygunluk beyanının hangi mevzuata göre düzenlendiğine bakın. Ayrıntılar için makine emniyeti yönetmeliği ve CE yazımızı okuyun.
İşe uygunluğu değerlendirin. İş Ekipmanları Yönetmeliği, işverenin kullanılacak ekipmanın yapılacak işe uygun olması ve çalışanlara zarar vermemesi için gerekli tedbirleri almasını ister (md. 5). CE işareti, makinenin sizin hattınızda güvenli olacağını tek başına göstermez.

Kurulumdan sonra, ilk kullanımdan önce:

Güvenliği kurulum ve montaj şartlarına bağlı olan iş ekipmanları, kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce yetkili kişilerce kontrol edilir; seyyar olmayan ekipman her yer değişikliğinden sonra yeniden kontrol edilir (md. 7/2-a). Kontrol sözleşmesi, kontrolden en geç bir gün önce İSG-KATİP üzerinden yapılır. Ayrıntılar için iş ekipmanı ilk kontrolü yazımıza bakın.
Basınçlı kaplar, kaldırma ekipmanları, elektrik iç tesisatı ve topraklama ile yangın tesisatı Ek-III’teki kontrol listesindedir. 1 Ocak 2027’den itibaren buhar kazanı gibi bazı ekipmanların muayenesi akredite muayene kuruluşlarınca yapılır; takvimi buna göre kurun.

Devreye alma sırasında:

Her makine için bir enerji verme izni tanımlayın: ilk enerji, elektrik sorumlusunun ve montaj ekibinin onayıyla verilir.
Montaj ve test sırasında kilitleme ve etiketleme kuralı uygulanır; her ekip kendi kilidini takar. Ayrıntılar için LOTO kilitleme ve etiketleme yazımıza bakın.
Sıcak çalışma, yüksekte çalışma ve kapalı alana giriş iş iznine bağlanır.
Tedarikçinin yabancı uyruklu montaj ekipleri için tesis kuralları, acil durum düzeni ve toplanma yeri anlaşılır bir dille ve gerekirse tercümanla anlatılır. 6331 sayılı Kanun, başka işyerlerinden çalışmak üzere gelen çalışanların işyerindeki riskler ve önlemler konusunda bilgi almasının sağlanmasını ister (md. 16/2). Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işyerlerinde bu kişiler, yapacakları işin riskleri konusunda eğitim aldıklarını gösteren belge olmadan işe başlatılamaz (eğitim yönetmeliği md. 5/4).

Şantiyeden üretime geçiş: alan devri nasıl yapılır?

Şantiyeden üretime geçiş çoğu zaman bir tarih değil, bölge bölge ilerleyen bir süreçtir. Üretim holü tamamlandığında idari bina hâlâ inşaat hâlinde, çatıda ise güneş paneli montajı sürüyor olabilir. Bu geçişi yazılı alan devirleriyle yönetin:

Bölgeyi tanımlayın. Hangi alan üretime devrediliyor, sınırları nerede? Krokide işaretleyin.
Fiziksel ayrım yapın. İnşaatı süren alanlarla üretim alanı arasında çit veya bariyer, ayrı giriş ve ayrı araç yolu olsun. Yüklenici araçları üretim alanından geçmesin.
Devir belgelerini toplayın. Elektrik tesisatı projesi ve ilk kontrol raporları, topraklama ve paratoner ölçümleri, yangın tesisatı testleri, acil aydınlatma ve kaçış yollarının kontrolü, makine dosyaları.
Kalan işleri iş iznine bağlayın. Devredilen alanda yüklenicinin yapacağı her iş, artık çalışan bir fabrikanın içinde yapılan bir yapı işidir; montaj, tadilat ve bakım da yapı işi tanımına girer.
Devir tutanağını imzalayın. Yatırımcının üretim sorumlusu, yüklenici, koordinatör ve iş güvenliği uzmanı imzalar.

3. aşama: İlk üretimden önce İSG kontrol listesi

İlk çalışanınız tesise girdiği gün, deneme üretimi de olsa, işveren olarak bütün yükümlülükleriniz başlar. İlk üretimden önce şu listeyi tamamlayın:

Tehlike sınıfı: Asıl işinizin NACE koduna göre sınıfınızı belirleyin; uzman belge sınıfı ve aylık süreler buna bağlıdır.
Görevlendirme: İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, gerekirse diğer sağlık personeli görevlendirilir. Sözleşme İSG-KATİP’te iki tarafça en geç 5 gün içinde onaylanır; onaylanmamış görevlendirmeyle göreve başlanamaz. Süreç için İSG-KATİP sözleşme onayı yazımıza bakın.
Risk değerlendirmesi: Üretim başlamadan, tasarım ve devreye alma gözlemlerine dayanarak hazırlanır.
Acil durum planı: Yangın, kimyasal sızıntı ve deprem senaryoları; destek elemanları; OSB itfaiyesiyle koordinasyon. Ayrıntılar için OSB itfaiyesi ile acil durum koordinasyonu yazımızı okuyun.
İşe giriş muayeneleri: Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde işe uygunluk raporu olmadan çalışan işe başlatılamaz. Tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
Eğitimler: Her çalışana işe başlamadan önce en az 2 saatlik işe başlama eğitimi verilir; temel eğitim en geç 3 ay içinde tamamlanır. Mesleki eğitim gerektiren işlerde belgeler işe alımdan önce kontrol edilir.
KKD: Bölüm ve görev bazında KKD matrisi hazırlanır, zimmetle dağıtılır.
Periyodik kontrol takvimi: İlk kontrol raporlarından başlayarak yıllık takvim kurulur.
Ortam ölçümleri: Gürültü, toz ve kimyasal ölçümleri, üretim normal temposuna ulaştığında yetkili laboratuvarlarla planlanır; boş bir holde yapılan ölçüm gerçeği göstermez.
İSG kurulu: Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde kurul oluşturulur; çalışan sayınız bu eşiğe yaklaşırken hazırlığı başlatın.

Uzman, hekim, destek elemanı ve ilkyardımcı sayılarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.

Yeni tesis risk değerlendirmesi: iki kez yazmaya hazır olun

Yeni tesis risk değerlendirmesi, ilk üretimden önce yazılır ama ilk aylarda mutlaka yeniden ele alınır. Çünkü deneme üretimi döneminde süreçler, hat hızları ve iş dağılımı sık değişir; yeni çalışanlar makineleri tanımaz ve tasarımda öngörülmeyen alışkanlıklar ortaya çıkar. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, bina değişikliği, teknoloji, madde ve ekipman değişikliği ile üretim yöntemindeki değişikliklerde değerlendirmenin süreden bağımsız yenilenmesini ister (md. 12).

Pratik bir yol şudur:

İlk değerlendirme: Tasarım belgeleri, makine kılavuzları, devreye alma sırasında görülen sorunlar ve benzer tesislerden alınan derslerle hazırlanır.
Yoğun saha takibi: İlk aylarda saha turları sıklaştırılır; ramak kala bildirimleri teşvik edilir.
İlk revizyon: Üretim kararlı bir tempoya ulaştığında, ölçüm sonuçları ve sahada görülenlerle değerlendirme gözden geçirilir.

İnşaat aşamasının değerlendirmesi için şantiye risk değerlendirmesi örneği yazımıza bakabilirsiniz. SİSTEMER olarak Karacabey ve TEKNOSAB’daki yeni tesislerde iş güvenliği uzmanlığı hizmetini devreye alma döneminde başlatıyor, risk değerlendirmesi çalışmasını ilk üretimden önce hazırlayıp ilk aylarda revize ediyoruz.

Sık Sorulan Sorular

İnşaat sürerken tesiste üretime başlayabilir miyiz?

Başlayabilirsiniz, ancak üretim alanı inşaatı süren alanlardan fiziksel olarak ayrılmalı, alan devri yazılı yapılmalı ve devredilen alanda yüklenicinin yapacağı her iş iş iznine bağlanmalıdır. Aynı alanı paylaşan işverenler arasında koordinasyon da sağlanır.

Yeni tesiste İSG hizmetine ne zaman başlamalıyız?

İlk çalışanınız işe başlamadan önce. Deneme üretimi ve devreye alma dönemi de yükümlülüklere dahildir. Görevlendirme İSG-KATİP’te onaylanmadan başlamadığı için süreci işe alım tarihinden önce başlatın.

Makine tedarikçisinin montaj ekibinin İSG’sinden kim sorumlu?

Montaj ekibinin kendi işvereni, çalışanlarının eğitiminden ve sağlık gözetiminden sorumludur. Tesis sahibi olarak siz de bu ekiplerin işyerinizdeki riskler, kurallar ve acil durum düzeni hakkında bilgilendirilmesini sağlar, işleri iş izni ve kilitleme kurallarıyla koordine edersiniz.

Yeni fabrikada risk değerlendirmesini kim yapar?

İşveren, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve süreçleri bilen çalışanlardan oluşan ekip yapar. Yeni tesiste bu ekibe devreye alma mühendisleri ve bakım sorumlusu da katılmalıdır.