Kısaca
Şantiyede risk değerlendirmesi bir kez yazılıp dosyaya konacak bir belge değildir; hafriyat, kaba inşaat, cephe ve ince işler farklı tehlikeler getirir. Bu yazı, örnek bir konut şantiyesinde aşama bazlı tehlike listesini ve Fine-Kinney ile örnek puanlamayı gösterir; her aşama geçişinde, yeni bir alt yüklenici geldiğinde ve her kaza veya ramak kaladan sonra değerlendirmenin nasıl güncelleneceğini anlatır.
Şantiye risk değerlendirmesi neden aşamalara bölünür?
Bir fabrikada risk değerlendirmesi, aynı makineler ve aynı süreçler üzerinden birkaç yıl geçerli kalabilir. Şantiyede ise işyerinin kendisi her ay değişir: geçen ay kazı çukuru olan yer bu ay bodrum perdesi, gelecek ay kalıp kurulan bir döşemedir. Bu yüzden şantiye risk değerlendirmesi, projenin başında tek bir tablo olarak yazılırsa birkaç hafta içinde sahayı anlatmaz hâle gelir.
İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği değerlendirmenin tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir yenilenmesini ister; ama aynı yönetmelik teknoloji, ekipman veya üretim yönteminin değişmesi, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay ve dışarıdan gelen yeni bir tehlike gibi durumlarda değerlendirmenin süreden bağımsız olarak tamamen veya kısmen yenilenmesini şart koşar (md. 12). Şantiyede bu durumlar neredeyse her aşama geçişinde yaşanır.
Bu yazıda, örnek bir konut şantiyesi üzerinden aşama bazlı bir inşaat risk değerlendirmesi kurguluyoruz. Değerlendirmenin genel adımları için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakabilirsiniz.
Örnek proje ve değerlendirme ekibi
Örnek proje: Bursa’da, iki bodrum ve altı normal kattan oluşan betonarme bir konut binası. Ana yüklenici kaba inşaatı kendi ekibiyle yapıyor; hafriyat, kule vinç, cephe iskelesi, elektrik ve mekanik tesisat ile seramik işleri alt yüklenicilerde. Şantiyede aynı anda en fazla 45 çalışan bulunması planlanıyor.
Yönetmeliğe göre değerlendirme ekibinde işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanları ve farklı birimleri temsil eden, tehlikeleri bilen çalışanlar yer alır. Şantiyede buna iki ekleme yapın: şantiye şefi (iş programını bilen kişi) ve her alt yüklenicinin sahadaki sorumlusu. Alt yükleniciler kendi işleri için kendi risk değerlendirmelerini yapar veya yaptırır; ana yüklenicinin değerlendirmesi, işlerin birbirini etkilediği noktaları birleştirir.
Yapı işlerinde ayrıca bir sağlık ve güvenlik planı hazırlanır ve birden fazla yüklenicinin bulunduğu şantiyede koordinatör bu planı işin ilerleyişine göre günceller. Risk değerlendirmesi bu plana veri sağlar; ikisi aynı belge değildir. Ayrıntılar için yapı işlerinde İSG yönetmeliği yazımıza bakın.
İş aşamalarına göre tehlike listesi
İlk adım, iş programını aşamalara bölmek ve her aşamanın getirdiği yeni tehlikeleri listelemektir. Aşağıdaki tablo, örnek projemizin konut şantiyesi risk haritasıdır:
| Aşama | Ana işler | Öne çıkan tehlikeler |
|---|---|---|
| 1. Şantiye kurulumu | Çit, konteynerler, geçici elektrik ve su, giriş kontrolü | Geçici elektrikte çarpılma, yetkisiz giriş, iş makinesi ile yaya çakışması |
| 2. Hafriyat ve iksa | Kazı, toprak nakli, iksa, komşu bina temellerinin korunması | Göçük, kazı kenarından düşme, iş makinesinin çarpması, yer altı hatları |
| 3. Temel ve bodrum | Grobeton, su yalıtımı, temel ve perde kalıbı, demir, beton | Filiz demirine düşme ve saplanma, kalıp çökmesi, beton pompası |
| 4. Kaba inşaat | Kat kalıpları, demir bağlama, beton dökümü, kule vinç | Döşeme kenarından ve boşluklardan düşme, yük düşmesi, kalıp çökmesi |
| 5. Duvar, çatı ve cephe | Duvar örme, çatı, cephe iskelesi, mantolama | İskeleden ve çatıdan düşme, malzeme düşmesi, elle taşıma |
| 6. İnce işler | Sıva, tesisat, seramik, boya, asansör montajı | Seramik ve taş kesiminde silika tozu, asansör boşluğu, solvent, elektrikli el aletleri |
| 7. Söküm ve teslim | İskele sökümü, peyzaj, temizlik | Söküm sırasında düşme, iş makineleri, kullanıcıların erken girişi |
Her aşamanın başında, bir önceki aşamadan devam eden tehlikeleri de unutmayın. Kaba inşaat sürerken bodrumdaki kazı kenarları ve geçici elektrik hâlâ oradadır.
Şantiye Fine-Kinney örnek puanlaması
Mevzuat belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz; Fine-Kinney, L tipi matris ve benzeri yöntemler uygulamada yaygındır. Seçtiğiniz yöntemi belgede belirtmeniz yeterlidir. Örneğimizde şantiye Fine-Kinney puanlamasını kullandık: Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet. Ölçeklerin anlamını Fine-Kinney yöntemi yazımızda açıkladık.
Aşağıdaki puanlar, aşama başlamadan önce yapılan planlama değerlendirmesidir: “önce” sütunu önlemler kurulmadan sahanın nasıl olacağını, “sonra” sütunu planlanan önlemler uygulandığında kalan riski gösterir.
| Aşama | Tehlike | Önce (O × F × Ş) | Planlanan önlem | Sonra |
|---|---|---|---|---|
| 1 | Geçici elektrikte çarpılma | 3 × 10 × 40 = 1200 | Kapalı panolar, 30 mA kaçak akım rölesi, kablo güzergâhı | 0,2 × 10 × 40 = 80 |
| 2 | Kazıda göçük | 3 × 6 × 40 = 720 | Proje hesaplı iksa veya şev, kazı kenarına yük yasağı, girişte kontrol | 0,5 × 6 × 40 = 120 |
| 2 | Ekskavatörün dönüş alanında çarpma | 3 × 10 × 40 = 1200 | Dönüş alanını bariyerle ayırmak, işaretçi | 0,2 × 10 × 40 = 80 |
| 3 | Filiz demirine düşme ve saplanma | 3 × 6 × 7 = 126 | Filiz başlıkları, düzenli istif | 0,5 × 6 × 7 = 21 |
| 4 | Döşeme kenarı ve boşluklardan düşme | 6 × 10 × 40 = 2400 | Geçici kenar koruma, kilitli boşluk kapakları, güvenlik ağı | 0,2 × 10 × 40 = 80 |
| 4 | Kule vinçle taşınan yükün düşmesi | 3 × 6 × 40 = 720 | Sapan kontrolü, yük altı yasak bölge, işaretçi | 0,5 × 6 × 40 = 120 |
| 4 | Beton dökümünde kalıp çökmesi | 1 × 3 × 40 = 120 | Kalıp ve dikme projesi, döküm öncesi kontrol | 0,5 × 3 × 40 = 60 |
| 5 | Cephe iskelesinden düşme | 3 × 6 × 40 = 720 | Etiketli iskele, tam korkuluk, 6 ayda bir periyodik kontrol | 0,5 × 6 × 40 = 120 |
| 6 | Seramik ve taş kesiminde silika tozu | 6 × 6 × 15 = 540 | Islak kesim, emişli kesme makinesi, uygun solunum koruyucu | 1 × 6 × 15 = 90 |
| 6 | Asansör boşluğundan düşme | 3 × 3 × 40 = 360 | Kilitli boşluk kapağı, montaj ekibine özel iş izni | 0,2 × 3 × 40 = 24 |
Tablodan üç ders çıkar. Birincisi, şantiyedeki en yüksek puanlar neredeyse her zaman yüksekten düşme ve ağır yük ile ilgilidir; bu yüzden önlemlerin ilk sırası fiziksel korumadır, talimat değil. İkincisi, “sonra” sütununda hâlâ “önemli” sınıfta kalan riskler vardır; bunlar sorumlu ve terminle izlenmeye devam eder. Üçüncüsü, puanın düşmesi önlemin sahada gerçekten durmasına bağlıdır: kaldırılmış bir kenar korkuluğu, 80 puanlık riski bir gecede yeniden 2400’e taşır.
Konuların ayrıntısı için kazı ve hendekte göçük önlemleri, döşeme boşlukları ve kenar koruma, kule vinç güvenliği ve yapı iskelesi kontrolü yazılarımıza bakabilirsiniz.
Aşama değiştikçe risk değerlendirmesi nasıl güncellenir?
Güncellemenin en pratik yolu, iş programına aşama geçiş kontrol noktaları koymaktır. Yeni aşama başlamadan bir hafta önce kısa bir toplantı yapın ve şu adımları izleyin:
- Yeni işleri listeleyin. Gelecek aşamada hangi işler, hangi ekipmanlar ve hangi alt yükleniciler sahaya girecek?
- Tehlike listesini güncelleyin. Yeni tehlikeleri ekleyin, biten işlerin tehlikelerini “kapandı” olarak işaretleyin, devam edenleri yeniden puanlayın.
- Önlemleri sahaya hazırlayın. Kenar korumaları, iskele, ağ ve boşluk kapakları işten önce kurulur. Önlemi işin başladığı gün kurmak, ilk günü korumasız bırakır.
- Değişen kısmı imzalayın. Kısmi yenilemede yalnızca değişen bölüm güncellenebilir; ama belgede kullanılan yöntem belirtilir, sayfalar paraflanır ve son sayfa ekipçe imzalanır.
- Çalışanlara anlatın. Yeni aşamanın riskleri iş başı konuşmalarında ve gerekiyorsa işe özgü eğitimle anlatılır.
- Planla eşleştirin. Koordinatör varsa sağlık ve güvenlik planındaki ilgili bölüm de aynı hafta güncellenir.
Aşama dışında da güncellemeyi tetikleyen olaylar vardır:
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay: Olayın yaşandığı iş, olaydan sonra yeniden değerlendirilir.
- Yeni alt yüklenici: Sahaya giren her yeni firma, kendi değerlendirmesini getirir; ana yüklenici, bu firmanın işinin diğer işlerle kesiştiği noktaları kendi değerlendirmesine ekler.
- Mevsim ve hava: Kış koşulları, kuvvetli rüzgâr ve yağış; vinç, iskele ve kazı risklerini doğrudan değiştirir. Rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma için kuvvetli rüzgârda vinç ve yüksekte çalışma yazımıza bakın.
- Ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçları: Örneğin ince işlerde toz ölçümü sınır değere yakın çıkarsa ilgili satır yeniden puanlanır.
Değişikliklerin sistemli yönetimi için değişiklik yönetimi ve risk revizyonu yazımızı okuyabilirsiniz.
Şantiyede sık yapılan hatalar
Bursa ve çevre illerdeki şantiyelerde gördüğümüz en yaygın eksikler şunlardır:
- Risk değerlendirmesi yalnızca ana yüklenici için var; alt yüklenicilerin kendi değerlendirmesi istenmemiş.
- Puanlar aşamalar boyunca aynı kalmış; kaba inşaat bitmiş, ince işlerin tozu ve asansör boşluğu tabloda yok.
- Önlem sütununda “dikkat edilecek”, “gerekli önlemler alınacak” gibi ölçülemeyen ifadeler var.
- Kazı, kule vinç ve iskele için ayrı değerlendirme yapılmamış; hepsi tek satırda geçiyor.
- Belgede yöntem belirtilmemiş, sayfalar paraflanmamış, ekip imzaları eksik.
- Değerlendirmede öngörülen önlem, iş programında yer almıyor; korkuluk “gerekli” yazılmış ama ne zaman kimin kuracağı belli değil.
Şantiye tehlike sınıfınızı ve buna bağlı yükümlülükleri, asıl işinizin NACE koduna göre kontrol edin; şantiye hazırlama gibi faaliyetler çok tehlikeli sınıftadır. Uzman, hekim ve destek elemanı sayılarınızı İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz. Şantiye açılışından kaba inşaata kadar sahada bakılacak maddeler için şantiye İSG kontrol listesi yazımızı kullanabilirsiniz.
SİSTEMER olarak inşaat projelerinde risk değerlendirmesi çalışmasını iş programıyla birlikte kuruyor, her aşama geçişinde değerlendirmeyi ekip toplantısıyla güncelliyor ve alt yüklenicilerin değerlendirmeleriyle birleştiriyoruz.
Sık Sorulan Sorular
Şantiyede risk değerlendirmesi kaç kez yapılır?
Yönetmelik tehlike sınıfına göre en geç 2, 4 veya 6 yılda bir yenilemeyi ister; ancak şantiyede ekipman, yöntem ve iş değiştiğinde süreden bağımsız yenileme gerekir. Uygulamada her aşama geçişinde kısmi güncelleme yapılır.
Alt yüklenicinin risk değerlendirmesi ana yükleniciyi bağlar mı?
Her alt yüklenici kendi işleri için risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. Ana yüklenici bu değerlendirmeleri ister, işlerin kesiştiği noktaları kendi değerlendirmesine ekler ve koordinasyonu sağlar. Ana yüklenicinin sorumluluğu, alt yüklenicinin belgesiyle ortadan kalkmaz.
İnşaat risk değerlendirmesinde Fine-Kinney zorunlu mu?
Hayır. Mevzuat belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz. Fine-Kinney, frekansı yüksek işlerin ayrıştırılmasında şantiyede kullanışlıdır; hangi yöntemi seçerseniz seçin belgede belirtmeniz gerekir.
Sağlık ve güvenlik planı varsa ayrıca risk değerlendirmesi gerekir mi?
Evet. Sağlık ve güvenlik planı yapı işinin bütününü düzenleyen belgedir; risk değerlendirmesi ise her işverenin kendi çalışanları için yaptığı değerlendirmedir ve plana veri sağlar. Biri diğerinin yerine geçmez.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.