Ütü ve Buhar Presinde Yanık ve Ergonomi

Ütü pres iş güvenliği: bölümün risk haritası

Konfeksiyon atölyesinde kesim ve dikim bölümleri genellikle dikkat çeker; ütü ve pres bölümü ise “son kontrol” gibi görülür. Oysa ütü pres iş güvenliği, atölyenin en çok yanık ve sıcaklık şikâyeti gelen alanını kapsar. Buharlı ütüler, vakumlu ütü masaları, yaka ve manşet presleri, tela yapıştırma presleri ve bunları besleyen buhar kazanı aynı alanda, çoğu zaman sıkışık bir düzende çalışır.

Dış giyim konfeksiyonu (NACE 14.21.01), 2025’te yenilenen tehlike sınıfları listesinde az tehlikeli sınıftadır. Bu sınıf, risk değerlendirmesinin yüzeysel yapılabileceği anlamına gelmez: 6331 sayılı Kanun md. 4, her işverenden riskleri değerlendirmesini ve önlemleri almasını ister. Atölyenin genel tablosu için konfeksiyon atölyesinde İSG yazımıza bakabilirsiniz; bu yazı yalnız ütü ve pres bölümüne odaklanır.

Kaynak	Tipik olay	Etkilenen	Öncelikli önlem
Buharlı ütü ve hortum	Buhar püskürmesi, sıcak tabana temas	El, önkol	Hortum kontrolü, ütü altlığı veya askısı
Buhar kazanı veya jeneratörü	Kaçak, dolum ve tahliye sırasında sıçrama	Ütücü, bakımcı	Periyodik kontrol, yazılı dolum talimatı
Yaka, manşet ve tela presi	Plakalar arasında el sıkışması, sıcak plaka yanığı	Parmak, el	İki el kumanda, koruyucu, sıcak yüzey işareti
Ütü masası ve iş düzeni	Sürekli ayakta durma, uzanma, tekrarlı bilek hareketi	Bel, omuz, bilek, bacak	Ayarlanabilir masa, rotasyon, paspas
Buhar ve sıcak yüzeyler	Bölüm sıcaklığının yükselmesi, sıvı kaybı	Bütün ekip	Emiş, yalıtım, su ve mola düzeni

Buharlı ütü yanığı: nereden ve nasıl olur?

Buharlı ütü yanığı çoğunlukla üç anda olur: ütü tabanına dokunulduğunda, buhar ucu yanlışlıkla ele çevrildiğinde ve hortum ya da bağlantı noktası buhar kaçırdığında. Buhar, cilde temas edip yoğuşurken taşıdığı ısıyı bir anda bırakır. Bu yüzden kısa bir buhar teması bile aynı sıcaklıktaki havadan çok daha derin yanık yapabilir.

Sahada en sık gördüğümüz eksikler şunlardır:

Ütü altlığı veya askısı yok. Ütü masanın kenarına yatırılıyor; çalışan bir sonraki parçayı alırken önkolunu tabana değdiriyor.
Hortum yıpranmış. Ütü hortumları sürekli bükülür ve masaya sürtünür. Çatlak, kabarma veya bağlantıdaki kireçlenme buhar kaçağının habercisidir.
Buhar ucu ele dönük. Askıdaki giysiye buhar verilirken diğer el kumaşı tutar ve buhar elin üzerine gelir.
Kazan sıcakken müdahale. Su takviyesi, tahliye veya filtre temizliği sırasında sıcak su ve buhar sıçrar.

Önlemler basittir ama yazılı olmalıdır. Her ütü istasyonunda ısıya dayanıklı bir altlık veya yaylı askı bulunur. Hortumlar haftalık gözle kontrol edilir; kaçak görülen ütü kullanılmaz ve bakımcıya bildirilir. Buharla kumaşı elle tutarak çalışılan işlerde ısıya dayanıklı ve parmak hareketini kısıtlamayan eldiven seçilir; seçim ölçütleri iş eldiveni seçimi yazımızdadır. Yanık anında yapılacakları işyerinde yanıkta ilkyardım yazımızla ekibe anlatın.

Pres makinesi el sıkışması: yaka, manşet ve tela presleri

Konfeksiyon presleri metal preslerine göre küçük görünür, ama çalışma ilkesi aynıdır: iki plaka kapanır ve arada kalan her şeyi sıkıştırır. Üstelik plakalar sıcaktır. Pres makinesi el sıkışması çoğunlukla parçayı yerleştirirken kenarı düzeltmek için elin son anda plakaya uzatılmasıyla olur. Tela yapıştırma presinin giriş bandı ve transfer baskı presleri de benzer risk taşır.

Her pres için şu beş noktayı kontrol edin:

İki el kumanda veya eşdeğer koruma. Plakaları kapatan kumanda iki elin aynı anda basmasıyla çalışmalıdır. Pedallı preslerde elin plaka arasına girmesini önleyen sabit koruyucu veya ışık perdesi bulunmalıdır.
Köprüleme yok. Butonlardan birinin bantla sabitlenmesi, tahta parçasıyla bastırılması veya pedalın sürekli basılı bırakılması en tehlikeli uygulamalardır. Bunu gören ilk kişi presi durdurur ve amirine bildirir.
Buton bırakılınca hareket durur. Kapanma sırasında butonlardan biri bırakıldığında plaka hareketi durmalıdır. Bu fonksiyon vardiya başında denenir.
Sıcak yüzey uyarısı. Plaka çevresinde sıcak yüzey işareti ve plaka sıcaklığını gösteren gösterge bulunur.
Bant girişinde koruma. Tela presinin giriş merdanesi ile bant arasındaki çekme noktası kapatılır.

Koruyucu türlerinin mantığı için makine koruyucuları yazımıza bakın. Presin elektrik, basınçlı hava ve ısı enerjisi kesilmeden temizlik veya ayar yapılmaz; adımlar LOTO prosedürü yazımızdadır.

Ütücü ergonomi ve ütü masası yüksekliği

Ütücü vardiya boyunca ayakta durur; ütüyü kaldırır, iter ve bırakır. Bilek ve omuz aynı hareketi yüzlerce kez tekrarlar. Uzun süre ayakta çalışmanın genel etkilerini ayakta çalışma riskleri yazımızda anlattık. Ütücü ergonomi açısından bölüme özgü noktalar şunlardır:

Masa yüksekliği kişiye göre ayarlanmalı. Ütüleme, kola yük bindiren ayakta bir iştir. Genel ergonomi ilkesi, bu tür işlerde çalışma yüzeyinin dirsek yüksekliğinin biraz altında olmasıdır. Tek yükseklikte sabitlenmiş masa, uzun boylu çalışanı öne eğilmeye, kısa boylu çalışanı omzunu kaldırmaya zorlar.
Ağır ütü askıyla taşınmalı. Endüstriyel ütülerde dengeleyici askı, ütüyü kaldırma yükünü azaltır.
Uzanma mesafesi kısalmalı. Ütülenecek ve ütülenmiş parça arabaları çalışanın hemen yanında, bel hizasında durmalıdır.
Zemin yumuşatılmalı. Beton zeminde yorgunluk önleyici paspas kullanılır; kenarı takılma yaratmayacak biçimde sabitlenir.
Rotasyon yapılmalı. Ütü ile katlama, kontrol veya paketleme arasında dönüşümlü çalışma, aynı kas grubunun gün boyu yüklenmesini önler.

Gözlem	Olası neden	Düzeltme
Gövde öne eğik, boyun bükük	Masa çalışana göre alçak	Masayı yükseltin veya yükseltici ayak takın
Omuz kalkık, dirsek yana açık	Masa çalışana göre yüksek	Masayı alçaltın veya çalışana platform verin
Bilek bükük, önkolda ağrı	Ütü ağır, sap açısı uygun değil	Askı veya daha hafif ütü
Sürekli dönme ve uzanma	Parça arabaları uzakta	Arabaları yanınıza ve bel hizasına alın

Kas-iskelet şikâyetlerini erken yakalamak işyeri hekiminin görevidir. Periyodik muayenede ütü bölümü çalışanlarına bel, omuz ve bilek şikâyetleri ayrıca sorulmalıdır.

Sıcak ortam: buharın ısıttığı bölüm

Ütü bölümü, buhar ve sıcak yüzeyler nedeniyle atölyenin geri kalanından daha sıcak olabilir; yaz aylarında bu fark belirginleşir. İşyeri Bina ve Eklentilerinde Alınacak Sağlık ve Güvenlik Önlemlerine İlişkin Yönetmelik Ek-I, çalışılan ortamın sıcaklığının çalışma şekline ve çalışanların harcadığı güce uygun olmasını ister. Çok sıcak ortamda çalışmanın zorunlu olduğu hallerde çalışanları sıcaktan koruyucu tedbirler alınır.

Uygulamada şunlara bakın:

Vakumlu ütü masalarının ve buhar emişinin dış atışı kontrol edilir; buhar bölümün içine boşaltılmaz.
Buhar hatları ve kazan çevresi yalıtılır. Yalıtımsız hat hem yanık hem ısı yükü kaynağıdır.
İçme suyu bölümün içinde, kolay ulaşılır yerde bulunur; sıcak günlerde mola sıklığı artırılır.
Baş dönmesi, kas krampı, aşırı terleme ve bulantı gibi belirtiler ekibe tanıtılır. İlk müdahale için ısı çarpması yazımıza bakın.

Bölümde sıcaklık, nem ve hava hızı ölçümü gerekiyorsa bu ölçümü yetkili laboratuvarlarla planlarız ve sonuçlarını risk değerlendirmesine işleriz. Ölçüm parametreleri termal konfor ölçümü yazımızda yer alır.

Ütü bölümü için kontrol listesi

Aşağıdaki listeyi aylık saha turunda kullanabilirsiniz:

Her ütü istasyonunda altlık veya askı var.
Ütü hortumları ve bağlantılarında çatlak, kabarma veya kaçak yok.
Buhar kazanının geçerli periyodik kontrol raporu dosyada.
Kazan dolum ve tahliye talimatı kazanın yanında asılı.
Preslerde iki el kumanda veya koruyucu çalışıyor; köprüleme yok.
Plaka çevresinde sıcak yüzey işareti var.
Ütü masaları çalışanların boyuna göre ayarlanmış.
Ütü kabloları ezilmiyor, prizler sabit ve kaçak akım koruması var.
Buhar emişi çalışıyor, içme suyu bölümde.
Ütü bölümü çalışanları işe özgü riskler eğitiminde yanık, sıkışma ve ergonomiyi gördü.

Elektrik tesisatı tarafı için topraklama ve kaçak akım rölesi yazımıza bakabilirsiniz. Tekstil işletmelerinin diğer bölümleri için tekstil sayfamızı inceleyin.

Bursa ve çevre illerdeki konfeksiyon atölyelerinde SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmeti kapsamında ütü ve pres bölümünü risk değerlendirmesinde ayrı bir faaliyet olarak ele alır; pres kontrollerini, kazan kayıtlarını ve masa düzenini saha turlarında izler. Periyodik kontrol ve eğitim tarihlerinizi İSG takvimi aracıyla planlayabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Konfeksiyon az tehlikeli; ütü bölümü ayrıca değerlendirilmeli mi?

Evet. Tehlike sınıfı, eğitim süresi ve hizmet süresi gibi yükümlülükleri belirler; risk değerlendirmesinin kapsamını daraltmaz. Ütü ve pres bölümündeki yanık, sıkışma ve sıcak ortam riskleri raporda ayrı faaliyet olarak yer almalıdır.

Ütü bölümündeki buhar kazanının kontrolünü kim yapar?

Buhar kazanları Ek-III’e göre en fazla yılda bir periyodik kontrole tabidir. 1 Ocak 2027’den itibaren bu kontrolü ekipman muayene kuruluşlarında çalışan yetkili kişiler yapar. Kazanın bakımını yapan kişi aynı kazanın periyodik kontrolünü yapamaz.

Ütü masası yüksekliği kaç santim olmalı?

Herkese uyan tek bir ölçü yoktur. Ölçüt, çalışanın dirsek yüksekliğidir: yüzey dirseğin biraz altında olmalıdır. Bu yüzden ayarlanabilir masa en iyi çözümdür; yoksa platform veya yükseltici kullanılır.

Ütücüler için hangi kişisel koruyucu donanım gerekir?

Risk değerlendirmesine göre değişir. Kumaşı buharla tutarak çalışılan işlerde ısıya dayanıklı eldiven, kapalı ve kaymaz ayakkabı temel donanımdır. KKD, buhar kaçağını gidermek veya pres korumasını sağlamak gibi teknik önlemlerin yerine geçmez.