Kısaca
Bahçe ve peyzaj işleri “hafif iş” gibi görünse de motorlu tırpanın fırlattığı taş, saatlerce süren titreşim, merdivenden düşme ve ilaçlamadaki pestisit maruziyeti ciddi yaralanmalara yol açar. Önlemler çoğu zaman basittir: çalışma alanını önceden taramak, koruyucu kapağı ve doğru yüz korumasını kullanmak, titreşimli aletlerde süreyi hesaplamak, budamayı yerden veya platformdan yapmak. Bu yazı her işin riskini ve kontrol listesini ayrı ayrı verir.
Bahçe bakımı iş güvenliği kimleri ilgilendirir?
Bursa ve çevre illerde site yönetimlerinin bahçe ekipleri, fabrika ve OSB parsellerinin çevre düzenlemesini yapan taşeronlar, otel ve okul bahçıvanları, belediyeler adına park bakımı yapan firmalar aynı aletlerle, aynı risklerle çalışır. Bu çalışanların çoğu küçük ekiplerdir ve iş, başka bir işverenin alanında yürütülür. 6331 sayılı Kanun faaliyet konusuna bakmaksızın tüm işyerlerini kapsar; çalışan çalıştıran peyzaj firması da risk değerlendirmesi, eğitim, sağlık gözetimi ve KKD yükümlülüklerini taşır. Bir sitede veya fabrikada hizmet veriliyorsa, asıl işverenle birlikte alınacak önlemler için alt işverenle çalışırken İSG yazımıza bakabilirsiniz.
Bahçe bakımı iş güvenliği açısından işleri dört gruba ayırmak, riskleri ve önlemleri netleştirir:
| İş | Başlıca tehlike | Temel önlem |
|---|---|---|
| Motorlu tırpanla ot biçme | Fırlayan taş, cam, misina parçası; bıçak geri tepmesi; gürültü ve titreşim | Alanı taramak, koruyucu kapak, yüz siperi ve gözlük, süre planı |
| Çim biçme | El ve ayağın bıçağa ulaşması, eğimde devrilme, fırlayan cisim | Motoru durdurmadan müdahale etmemek, eğim sınırı, alanı boşaltmak |
| Ağaç budama | Merdivenden düşme, testere kesiği, düşen dal, enerji hattı | Yerden budama, platform, alanı çevirmek, hatta yaklaşmamak |
| İlaçlama ve gübreleme | Pestisitin cilde ve solunuma geçmesi, çevredeki kişilerin maruziyeti | Etiket ve GBF’ye uygun KKD, uyarı levhası, bekleme süresi |
Peyzaj ekiplerinin işi her gün farklı bir alanda başlar. Bu yüzden risk değerlendirmesinin yanında, sahaya varınca yapılan beş dakikalık bir kontrol çok işe yarar: o gün hangi alet kullanılacak, alanda kimler var, enerji hattı, cam yüzey veya park hâlinde araç gibi özel bir durum var mı, ilkyardım çantası ve su araçta mı? Bu kısa toplantının nasıl yapılacağı için iş başı konuşması yazımıza bakabilirsiniz. Ekipte işe yeni başlayan veya mevsimlik çalışan varsa, ilk günlerde deneyimli bir çalışanın yanında çalıştırılması, alet ve sahayı tanımadan yapılan hataların önüne geçer.
Motorlu tırpan: fırlayan taş ve geri tepme
Motorlu tırpanın misina başlığı veya bıçağı dakikada binlerce devirle döner. Çimin içindeki bir taş, cam parçası veya tel, bu hızla çalışana, yanındaki işçiye, yoldan geçen birine ya da park hâlindeki bir araca fırlar. Göz yaralanmaları bu yüzden peyzaj işlerinin en tipik kazasıdır.
Her biçim öncesinde şu kontrol listesini uygulayın:
- Alanı tarayın. Taş, şişe, tel ve sulama başlıkları toplanır veya işaretlenir.
- Çevreyi boşaltın. Kullanım kılavuzunda belirtilen güvenlik mesafesi içinde kimse bulunmaz; site ve parklarda geçiş yolu geçici olarak kapatılır veya iş, yoğun olmayan saatlere alınır.
- Koruyucu kapağı takın. Kapağı sökülmüş tırpan kullanılmaz; kesici takımın tipine uygun kapak kullanılır.
- Doğru kesici takımı seçin. Odunlaşmış çalılıkta metal bıçak, sert bir gövdeye çarptığında aleti ve çalışanı yana doğru savurabilir (geri tepme). Bıçakla çalışmada çift omuzlu askı kullanılır ve alet gövdenin sağında tutulur.
- Yakıtı motor soğukken doldurun. Yakıt ikmali sıcak motorda ve sigara içilerek yapılmaz; dökülen yakıt silinmeden çalıştırılmaz.
KKD olarak gözlük tek başına yetmez; fırlayan parçalar için gözlüğün üzerine yüz siperi, kulak koruyucu, kaymaz tabanlı ve burnu korumalı ayakkabı, uzun paçalı dayanıklı pantolon gerekir. Gözlük ve siper seçimi için koruyucu gözlük ve yüz siperi yazımıza bakabilirsiniz.
Titreşim ve gürültü: motorlu aletlerde görünmeyen risk
Motorlu tırpan, çit budama makinesi ve üfleyiciyle saatlerce çalışmak, ellerde uyuşma, karıncalanma ve soğukta parmakların beyazlaması gibi el-kol titreşimine bağlı bozukluklara yol açabilir. Çalışanların Titreşimle İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik md. 5, sekiz saatlik çalışma süresine göre şu değerleri verir:
| Titreşim türü | Günlük maruziyet eylem değeri | Günlük maruziyet sınır değeri |
|---|---|---|
| El-kol titreşimi | 2,5 m/s² | 5 m/s² |
| Bütün vücut titreşimi (ör. üzerine binilen çim biçme traktörü) | 0,5 m/s² | 1,15 m/s² |
Günlük maruziyet, aletin titreşim değeri ve kullanım süresiyle hesaplanır: A(8) = a × √(T ÷ 8). Örnek değerlerle: titreşim değeri 5 m/s² olan bir aletle günde 2 saat çalışan kişide A(8) = 5 × √(2 ÷ 8) = 2,5 m/s² olur ve eylem değerine ulaşılır; aynı aletle 8 saat çalışmak sınır değere denk gelir. Aletin titreşim değeri kullanım kılavuzunda beyan edilir; gerçek değer bakımsız alette daha yüksek olabilir. Hesabın ayrıntıları için titreşim yönetmeliği yazımıza bakın.
Önlemler şunlardır: düşük titreşimli ve titreşim sönümleyici saplı alet seçmek, kesici takımı ve dengeyi bakımlı tutmak, işi ekip içinde dönüşümlü yapmak, soğuk havada eldiven ve ılık mola alanı sağlamak. Gürültü tarafında motorlu aletlerin çoğu operatör kulağında yüksek ses düzeyleri üretir; Gürültü Yönetmeliği 85 dB(A) üst eylem değerinde kulak koruyucu kullanımını zorunlu kılar. Doğru koruyucu için kulak koruyucu seçimi yazımızı okuyun.
Çim biçme makinesi: el, ayak ve eğim
İtmeli çim biçme makinelerinde kazaların çoğu, ıslak çimle tıkanan kasnağı veya bıçak altını makine çalışırken elle ya da ayakla temizlemeye çalışırken olur. Bıçak, motor durduktan sonra da kısa bir süre döner. Kural, diğer tüm makinelerdeki gibidir: motoru durdurun, bıçağın tamamen durmasını bekleyin, benzinli makinelerde buji başlığını, akülü makinelerde aküyü çıkarın, sonra müdahale edin.
Diğer önemli noktalar:
- Eğimli alanda itmeli makineyle yamaç enine, yani yan yan biçilir; yukarı-aşağı biçilmez. Böylece kayan ayak makinenin altına girmez ve makine çalışanın üzerine geri gelmez. Üzerine binilen makinelerde ise devrilmemek için eğim yukarı-aşağı geçilir, imalatçının belirttiği eğim sınırı aşılmaz ve varsa devrilme koruma yapısıyla emniyet kemeri kullanılır.
- Geri giderken arkaya bakılır; çocukların ve evcil hayvanların bulunduğu site bahçelerinde çalışma alanı boşaltılmadan biçime başlanmaz.
- Ön tarama burada da şarttır: fırlayan taş, motorlu tırpandaki kadar uzağa gidebilir.
- Bıçak değişimi ve bileme kalın eldivenle, bıçak sabitlenerek yapılır.
Ağaç budama güvenliği: yükseklik, testere ve düşen dal
Budama kazalarının başında yüksekten düşme gelir. En güvenli yöntem, budamayı yerden uzun saplı (teleskopik) aletlerle yapmaktır. Yükseğe çıkılması gerekiyorsa seyyar merdiven ancak kısa süreli, hafif işlerde ve merdiven sağlam bir zemine oturtularak kullanılır; merdivenin üst basamağına çıkılmaz, testere merdiven üzerinde iki elle kullanılmaz. Daha uzun ve ağır işler için sepetli platform tercih edilir. Ayrıntılar için seyyar merdiven güvenliği ve makaslı ve sepetli platform yazılarımıza bakın.
Zincirli testereyle çalışmada kesilme riski ciddidir. Testere kullanan kişi, zincirli testereye karşı koruyucu pantolon veya tozluk, kesilmeye dayanıklı ayakkabı, baret, yüz siperi ve kulak koruyucu kullanır; testere bakımlı ve zincir freni çalışır olmalıdır. Testerenin uç kısmının (burun) bir dala değmesi, geri tepmeye yol açan en tipik durumdur.
Budama sırasında düşen dallar için alan şeritle çevrilir, yol kenarındaki ağaçlarda trafik ve yaya için önlem alınır. Kesilen büyük dallar kontrolsüz düşürülmez; halatla indirilir.
Peyzaj pestisit ve gübre uygulaması
Parklarda, site bahçelerinde ve fabrika peyzajında yapılan ilaçlama, tarladaki ilaçlamadan bir yönüyle daha risklidir: alanda çalışan dışında da insanlar vardır. Bu nedenle peyzaj pestisit uygulamasında şu sıralama izlenir:
- Ürün seçimi ve etiket: Ürün etiketi ve güvenlik bilgi formu okunur; dozaj ve uygulama koşulları etikete göre belirlenir.
- KKD: Etiket ve GBF’de belirtilen eldiven, koruyucu giysi, göz ve solunum koruması kullanılır.
- Çevre: Uygulama rüzgârsız saatlerde yapılır; çocuk oyun alanı, havuz, oturma alanı ve havalandırma girişleri hesaba katılır.
- Uyarı: İlaçlanan alana tarih, saat ve girilebileceği zamanı gösteren uyarı levhası konur; site yönetimi veya işyeri önceden bilgilendirilir.
- Temizlik ve depolama: Ekipman temizlenir, artan ürün kilitli ve etiketli dolapta, gıda ve içecekten ayrı saklanır.
Maruziyet yolları, zehirlenme belirtileri ve ilaçlama KKD’si için pestisit uygulamada güvenlik yazımızı okuyun. Bahçe işlerinde ayrıca güneş ve sıcak, böcek ve kene, toprakla temas eden yaralarda tetanoz riski vardır; ısı çarpması belirtileri ve işyerinde aşılama programı yazılarımız bu konulara ayrıntılı değinir.
Peyzaj ve bahçe bakım ekipleriniz için risk değerlendirmesi, talimatlar ve saha denetimlerini iş güvenliği uzmanlığı hizmetimiz kapsamında planlayabilir, yükümlülüklerinizi İSG yükümlülük hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Motorlu tırpanla çalışırken gözlük yeterli mi?
Yeterli değildir. Fırlayan taş ve parçalar yüzün diğer bölgelerine de çarpar. Gözlüğün üzerine yüz siperi takılır; kulak koruyucu, sağlam ayakkabı ve uzun pantolon da gerekir. Koruyucu kapağı sökülmüş alet kullanılmaz.
Titreşimli aletlerle günde ne kadar çalışılabilir?
Süre, aletin titreşim değerine bağlıdır. Günlük maruziyet A(8) = a × √(T ÷ 8) formülüyle hesaplanır ve el-kol titreşiminde 2,5 m/s² eylem, 5 m/s² sınır değerdir. Örneğin 5 m/s² titreşimli bir aletle 2 saatlik kullanım eylem değerine ulaşır.
Çim biçme makinesi tıkanınca ne yapılmalı?
Motoru durdurun, bıçağın tamamen durmasını bekleyin, benzinli makinede buji başlığını, akülü makinede aküyü çıkarın; tıkanıklığı ancak ondan sonra ve eldivenle temizleyin.
Site bahçesinde ilaçlama yapılırken sakinler nasıl korunur?
Uygulama önceden duyurulur, rüzgârsız saatlerde yapılır ve ilaçlanan alana girilebileceği zamanı gösteren uyarı levhası konur. Çocuk oyun alanları ve oturma alanları için ürün etiketindeki bekleme süresine uyulur.
Tehlike sınıfınıza uygun belgeli uzmanla saha denetimi, onaylı defter, eğitim planı, yıllık plan ve rapor takibi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.