Kısaca
Nilüfer’deki Bursa Deri İhtisas ve Karma OSB’de faaliyet gösteren tabakhanelerde kimya tesisi ile ağır makine atölyesinin riskleri aynı çatı altındadır. En ciddi tehlike, sülfürlü banyolar asitle karşılaştığında açığa çıkan hidrojen sülfürdür; kokunun kaybolması gazın gittiği anlamına gelmez. Krom tuzlarına karşı cilt koruması, sürekli ıslak zemin ve dönen dolaplarda enerji kesme kuralları risk değerlendirmesinin diğer ana başlıklarıdır.
Bursa Deri OSB’de tabakhane iş güvenliği
Nilüfer ilçesinin Badırga mevkiindeki Bursa Deri İhtisas ve Karma OSB, kentte deri tabaklama işletmelerinin toplandığı organize sanayi bölgesidir; aynı mevkide TOSAB Bursa Tekstil Boyahaneleri İhtisas OSB de yer alır. Bölge, kent merkezindeki eski tabakhanelerin taşındığı yer olarak bilinir. Tabakhane iş güvenliği, bir kimya tesisi ile ağır makine atölyesinin risklerini aynı çatı altında toplar: krom tuzları ve asitler, sülfürlü banyolardan açığa çıkabilen hidrojen sülfür (H₂S), sürekli ıslak zemin ve tonlarca deriyi döndüren dolaplar.
Deri işleme kimyasalları her aşamada değişir. Bu yüzden risk değerlendirmesini tesisin bütünü için tek tabloyla değil, proses aşamalarına göre yapmak gerekir:
| Aşama | Tipik kimyasallar | Başlıca İSG riski |
|---|---|---|
| Islatma | Su, yüzey aktif maddeler, biyositler | Ham deriden biyolojik etkenler, ağır yük, ıslak zemin |
| Kireçlik (kıl giderme) | Sodyum sülfür, sodyum hidrosülfür, kireç | Kostik yanık; asitle temas ederse H₂S |
| Kireç giderme ve sama | Amonyum tuzları, enzimler | pH düşerken H₂S ve amonyak, enzim tozuna duyarlılık |
| Pikle | Tuz, formik ve sülfürik asit | Asit yanığı, kalıntı sülfürden H₂S |
| Krom tabaklama | Bazik krom sülfat | Cilt teması, toz, alerjik dermatit |
| Boyama ve yağlama | Boyalar, yağlar, sentetik tanenler | Toz boya, cilt teması |
| Finisaj | Solvent ve su bazlı kaplamalar | Solvent buharı, yangın |
| Atık su kanalları ve arıtma | Sülfürlü ve asidik akışlar | H₂S birikimi, kapalı alan, boğulma |
Sülfür ve H₂S: tabakhanenin en sinsi tehlikesi
Kıl gidermede kullanılan sülfür, ortam asidik olduğunda hidrojen sülfür gazına dönüşür. H₂S tabakhanede üç yerde beklenir:
- Kireç giderme ve pikle dolaplarında: pH düşerken deride kalan sülfür gaz olarak açığa çıkar. Dolap kapağı açıldığı anda yoğunluk en yüksektir.
- Kanal, rögar ve dengeleme havuzlarında: sülfürlü ve asidik atık akışlarının karıştığı noktalarda gaz birikir. Bu noktalar kapalı alan sayılır.
- Depolama ve dozajlamada: sodyum sülfür ile asitlerin yakın depolanması veya aynı kapla taşınması kontrolsüz gaz çıkışına yol açar.
H₂S düşük yoğunlukta çürük yumurta kokusuyla kendini belli eder. Yoğunluk arttıkça koku alma duyusu felç olur; çalışan kokunun kaybolmasını gazın gittiği şeklinde yorumlayabilir. Bu yüzden tabakhanede gazı burun değil dedektör izler.
Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-1, H₂S için 8 saatlik sınır değeri 5 ppm, 15 dakikalık kısa süreli sınır değeri 10 ppm olarak belirler.
Kaynakta alınacak önlemler, dedektörden önce gelir:
- Sülfürlü ve asidik atık su akışlarını ayrı kanallarla toplayın; karışma noktasını kontrollü ve havalandırmalı yapın.
- Kireç giderme sırasında dolap havalandırmasını veya lokal emişi çalıştırın; kapağı açmadan önce bekleme süresini talimata yazın.
- Sodyum sülfürü asitlerden ayrı, kuru ve kilitli bir alanda depolayın. Uyumsuz kimyasalların ayrımı için kimyasalların uyumlu depolanması yazımıza bakın.
- Kimyasal dozajlamayı mümkün olduğunca kapalı sistemle yapın; açık kova ile elle aktarmayı en aza indirin.
Deri tabaklama krom: cilt, göz ve solunum
Tabaklamada yaygın kullanılan bazik krom sülfat üç değerlikli kromdur. Altı değerlikli krom ise daha toksiktir ve kanserojen olarak sınıflandırılır; bazı koşullarda proseste veya atıklarda oluşabilir. Tesiste altı değerlikli krom içeren bir kimyasal kullanılıyorsa Kimyasal Maddeler Yönetmeliği’ne ek olarak kanserojen maddelere ilişkin yönetmelik hükümleri de uygulanır.
Krom tuzlarıyla çalışmada üç etki öne çıkar:
- Cilt: Krom, alerjik kontakt dermatitin bilinen nedenlerindendir. Islak deriyi çıplak elle tutmak, eldivenin içine sıvı kaçması ve uzun süre ıslak çalışmak riski artırır.
- Göz: Toz krom tuzu dökülürken veya banyo sıçradığında göz tahrişi olur.
- Solunum: Torbadan dolaba elle boşaltılan toz kimyasallar solunur.
Önlem sırası bellidir: toz kimyasalları kapalı dozajlama veya emişli boşaltma noktasıyla verin; açık torba boşaltmayı azaltın. Çalışana kimyasala dayanıklı, bileğe kadar uzanan eldiven, su geçirmez önlük ve göz koruması sağlayın. Eldiven seçimi için iş eldiveni seçimi, dermatitin erken belirtileri için mesleki dermatit yazılarımıza bakın.
Islak zemin, ağır deri ve dolaplar
Tabakhanede zemin hiç kurumaz: su, kireç, yağ ve deri artığı aynı yüzeyde birleşir. Kayma ve düşme kazaları bu nedenle sık görülür. Eğimli zemin ve drenaj ızgaraları, kaymaz zemin kaplaması, sağlam kanal kapakları ve kayma direnci yüksek su geçirmez iş ayakkabısı temel önlemlerdir. Ayakkabı seçimi için iş ayakkabısı sınıfları yazımıza bakabilirsiniz.
Islak deri ağırdır ve elle taşınması bel yüküdür. Ham deri ve ara mamul araba veya paletle taşınmalı; dolaba yükleme yüksekliği elle kaldırmayı azaltacak biçimde düzenlenmelidir.
Dolap tabakhane prosesinin kalbidir. Büyük döner tamburlar deriyi saatlerce kimyasal banyoda çevirir ve en ağır kazalar dolap başında yaşanır:
| Makine veya alan | Tehlike | Önlem |
|---|---|---|
| Dolap kapağı | Yükleme ve boşaltmada tamburun beklenmedik dönmesi | Enerji kesme ve kilitleme, tamburu sabitleyen fren veya pim |
| Dolap çevresi | Dönen tambura veya tahrik dişlisine kapılma | Çalışırken girişi engelleyen bariyer, dişli ve kayış koruyucusu |
| Dozajlama ağzı | Kimyasal sıçraması, gaz çıkışı | Kapalı dozajlama, yüz siperi, emiş |
| Etleme ve tıraş makineleri | Merdane ve bıçağa el kaptırma | Sabit koruyucu, iki el kumanda, acil durdurma |
| Germe ve kurutma | Sıcak yüzey, sıkışma | Koruyucu, sıcak yüzey işareti |
Dolap yükleme veya boşaltma sırasında tamburun kumandası kilitlenmeli, anahtar işi yapan kişide kalmalıdır. Adımlar için LOTO prosedürü, koruyucu tipleri için makine koruyucuları yazılarımıza bakın.
Risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi planı
Bir tabakhanede risk değerlendirmesi ve sağlık gözetimi birbirini besler. Önerdiğimiz sıra şudur:
- Kimyasal envanteri çıkarın. Her kimyasalın güvenlik bilgi formu, kullanıldığı aşama ve miktarı listelenir. Yöntem için kimyasal envanteri yazımıza bakın.
- Aşama bazında değerlendirin. Yukarıdaki tablo bir başlangıçtır; her dolap, kanal ve makine ayrı satır olarak değerlendirilir.
- Ortam ölçümlerini planlayın. H₂S, amonyak, krom bileşikleri, solvent buharı ve gürültü ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız; sonuçları risk değerlendirmesine işleriz.
- Sağlık gözetimini maruziyete göre kurun. İşe giriş muayenesinde cilt ve alerji öyküsü, solunum şikâyetleri ve işitme sorgulanır. Periyodik muayenede el ve önkol cildi incelenir; hangi tetkiklerin yapılacağına ve sıklığına işyeri hekimi maruziyete göre karar verir. Tetkikleri yetkili sağlık kuruluşlarıyla planlarız.
- Acil durumu senaryoya bağlayın. H₂S alarmı, kimyasal sıçraması ve dökülme için ayrı senaryo hazırlanır; dolap alanına acil duş ve göz duşu konur. Döküntü müdahalesi için kimyasal sızıntıya müdahale yazımıza bakın.
- Eğitimi aşamaya göre verin. İşe özgü riskler konusu tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze verilir; dolap operatörü ile finisaj çalışanının eğitim içeriği aynı olmamalıdır.
SİSTEMER, Nilüfer ve çevresindeki tabakhane ve kimya işletmelerinde risk değerlendirmesi çalışmasını proses aşamalarına göre yürütür; sağlık gözetimi programını da bu değerlendirmenin bulgularına göre kurar. Sektörün diğer riskleri için kimya ve plastik sayfamıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Tabakhanede H₂S ölçümü ne sıklıkla yapılmalı?
Sürekli izleme için dolap başı, kanal ve havuz çevresine sabit dedektör kurulmalıdır. Kişisel maruziyet ölçümlerinin sıklığını risk değerlendirmesi belirler; proses, kimyasal veya havalandırma değiştiğinde ölçüm yenilenir. Ölçümler yetkili laboratuvarlarca yapılmalıdır.
Krom tabaklama kanserojen midir?
Tabaklamada kullanılan bazik krom sülfat üç değerlikli kromdur ve kanserojen olarak sınıflandırılmaz, ancak alerjik dermatit yapabilir. Altı değerlikli krom ise kanserojendir. Kullanılan kimyasalın değerliğini güvenlik bilgi formundan kontrol edin.
Dolap yüklemesi sırasında enerjiyi kesmek gerçekten gerekli mi?
Evet. Yükleme ve boşaltmada çalışanın vücudu tamburun hareket alanına girer. Tamburun kumandası kilitlenmeli, mümkünse tambur mekanik olarak sabitlenmelidir. Kısa süreli işlerde de istisna yapılmaz.
Tabakhane çalışanlarına hangi muayeneler yapılır?
İşe giriş ve periyodik muayenede cilt, solunum ve işitme ön plandadır. Akciğer grafisi, solunum fonksiyon testi, işitme testi veya biyolojik izleme gibi tetkiklerin gerekip gerekmediğine ve sıklığına işyeri hekimi maruziyet düzeyine göre karar verir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.