Tuğla Fabrikalarında Fırın, Toz ve Elle Taşıma

Tuğla fabrikası iş güvenliği: üretim akışına göre riskler

Bir tuğla veya kiremit fabrikasında kil, ocaktan sevkiyat sahasına kadar aynı hat üzerinde ilerler; ama her durakta farklı bir tehlike taşır. Tuğla fabrikası iş güvenliği bu yüzden “fabrika geneli” başlığıyla değil, akışın her bölümü için ayrı ayrı ele alınmalıdır. Islak kil makinelerde sıkışma riski yaratır, kurumuş kil toz olur, fırın ısı ve gaz demektir, pişmiş ürün ise elle taşınacak binlerce parçaya dönüşür.

Bölüm	Başlıca tehlike	Öncelikli kontrol
Kil stok sahası ve kutu besleyici	İş makinesi trafiği, besleyici zincirine ve bunkere düşme	Yaya-araç ayrımı, bunker ızgarası ve korkuluk
Kil hazırlama (merdaneler, karıştırıcı)	Merdane arasına ve karıştırıcı miline kapılma, gürültü	Sabit koruyucu, kilitlemeli kapak, enerji kesme ve kilitleme
Şekillendirme (vakumlu ekstrüder, kesme, kiremit presi)	Kesme teli ve pres kalıbında sıkışma	İki elle kumanda, ışık perdesi, koruyucu kapak
Kurutma	Sıcak ve nemli kurutucu içine giriş, raf ve araba hareketi	Giriş izni, havalandırma, mekanizmanın durdurulması
Fırın yükleme ve tünel fırın	Isı, yanık, karbonmonoksit, fırın arabası itici sistemi	Brülör ve gaz güvenliği, sıcak bölge işaretlemesi, bakımda kilitleme
Boşaltma, ayıklama ve paketleme	Elle kaldırma, kırık kenar kesiği, toz	Kaldırma tablası, manipülatör, eldiven ve iş ayakkabısı
Stok sahası ve sevkiyat	Forklift, paket devrilmesi, kamyon kasasından düşme	Trafik planı, istif yüksekliği sınırı, yükleme platformu

Tablodaki her satır, risk değerlendirmesi dosyasında ayrı bir başlık olmalıdır. Seramik ve porselen tesisleri benzer tehlikeler taşısa da sır ve dekor gibi ek bölümleri vardır; onları Kütahya’da seramik ve porselen yazımızda ele aldık.

Kil hazırlama ve şekillendirme: sıkışma ve kapalı alan

Kil hazırlama hattı; kutu besleyici, kaba ve ince merdaneler (valsler), karıştırıcı ve vakumlu ekstrüderden oluşur. Bu makinelerin ortak özelliği, kili sıkıştırarak ilerletmeleridir. Aynı kuvvet, bir eli veya kolu da içeri çeker.

Sahada en sık görülen tehlikeli davranışlar şunlardır:

Çalışan merdaneye kil itmek: Merdane arasında kil köprü yaptığında operatör makineyi durdurmadan çubuk ya da elle iter. Merdane girişine yaklaşmayı engelleyen sabit koruyucu ve itme için tasarlanmış uzun bir alet kullanılmalıdır.
Karıştırıcı kapağını açık çalıştırmak: Karıştırıcının kapağı kilitlemeli olmalı; kapak açıldığında makine durmalıdır.
Ekstrüder ağzında ve kesme telinde ayar: Kesme teli değiştirilirken veya kalıp temizlenirken makinenin yeniden çalışabilmesi engellenmelidir.
Bunker ve siloya girmek: Yapışan kili temizlemek için bunkere giren çalışan, kayan kilin altında kalabilir. Bu iş kapalı alanda çalışma izniyle, besleyicinin enerjisi kesilip kilitlenerek ve dışarıda gözcüyle yapılır.

Arıza, temizlik ve bakımın tamamı kilitleme ve etiketleme prosedürüne bağlanmalıdır. Koruyucu tipinin seçimi için makine koruyucuları yazımıza bakabilirsiniz.

Tuğla fabrikası toz kaynakları ve önlemler

Islak kil toz çıkarmaz; sorun, kil kuruduğunda başlar. Tuğla killeri çoğunlukla kuvars içerir ve bu oran kil ocağına göre değişir. Tuğla fabrikası toz kaynakları genellikle şunlardır:

Kuru kilin kırılması ve stok sahasında iş makinesi hareketi
Kurumuş ürünün ve kırık parçaların taşıma bantlarından dökülmesi
Fırın arabalarının temizlenmesi ve fırın altı kanallardaki birikinti
Boşaltma ve ayıklamada pişmiş üründen kalkan toz
Kuru süpürme ve basınçlı havayla temizlik

Önlemler kontrol hiyerarşisine göre sıralanır: stok sahasında ve yollarda nemlendirme, aktarma noktalarında kapatma ve yerel emiş, bant altlarının düzenli ıslak temizliği, kuru süpürme yerine HEPA filtreli endüstriyel süpürge. Solunum koruyucu bu önlemlerden sonra gelir. Kuvarslı tozun sağlık etkilerini kristal silika tozu, işverenin yönetmelikteki yükümlülüklerini Tozla Mücadele Yönetmeliği yazılarımızda anlattık.

Toz ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlar, sonuçları risk değerlendirmesine işleriz. Ölçümün hangi bölümlerde ve hangi parametrelerle yapılacağı için solunabilir ve toplam toz ölçümü yazımıza bakın. Ölçüm sonucu yalnız önlem seçimini değil, çalışma süresini de etkileyebilir: Günde 7,5 saat veya daha az çalışılacak işler listesinde “pnömokonyoz yapan tozların bulunduğu işyerlerindeki işler” de sayılır; tozlu bölümlerinizi bu açıdan da değerlendirin.

Tuğla fırını: ısı, gaz ve fırın arabası

Tuğla ve kiremit, bin dereceye yaklaşan sıcaklıklarda pişirilir. Modern tesislerde ürün, raylar üzerinde ilerleyen fırın arabalarıyla tünel fırından geçer; bazı tesislerde ise hâlâ halka tipi (Hoffmann) fırınlar kullanılır ve dizme ile boşaltma sıcak odalarda elle yapılır. Tuğla fırını bölümündeki riskler dört grupta toplanır:

Isı stresi: Fırın girişinde, soğutma bölgesinin çıkışında ve halka fırın odalarında çalışanlar yoğun ısıya maruz kalır. Su, serin dinlenme alanı ve sıcak dönemlerde mola planı gerekir. Isı stresinin nasıl değerlendirildiğini fırın başında ısı stresi (WBGT) yazımızda anlattık; termal konfor ölçümünü yetkili laboratuvarlarla planlarız.
Gaz: Doğalgaz, kömür veya diğer yakıtlarla çalışan fırınlarda eksik yanma karbonmonoksit oluşturur. Halka fırınların üst kısmında yakıt besleme yapılan bölümler ile fırın altı kanallar bu açıdan ayrıca değerlendirilmelidir.
Mekanizma: Fırın arabalarını ileten itici, transfer arabası ve ray sistemleri sıkışma ve ezilme yaratır. Hareket alanı korkuluk veya ışık bariyeriyle ayrılmalıdır.
Yanık: Soğutma bölgesinden çıkan ürün ve araba hâlâ sıcaktır; dokunma süresi kısa olsa da yanık oluşur. Isıya dayanıklı eldiven ve uzun kollu iş elbisesi kullanılmalıdır.

Tuğla istifleme ve elle taşımada bel yükü

Tek bir tuğla hafiftir; sorun sıklıktadır. Fırın arabasından boşaltma, ayıklama ve palete tuğla istifleme işlerinde aynı hareket vardiya boyunca binlerce kez tekrarlanır.

Örnek hesap: Tanesi 3 kg olan bir ürünü fırın arabasından palete aktaran bir çalışanın vardiyada 2.500 adet taşıdığını varsayalım. Bu, vardiya başına 7,5 ton yük ve 7,5 saatlik çalışmada dakikada ortalama 5–6 kaldırma demektir. Kaldırmalar paletin dibinden, yani bel hizasının çok altından başlıyorsa yük bel için daha da ağırlaşır. Tek kaldırmadaki ağırlık düşük görünse de toplam yük ve sıklık, kas-iskelet rahatsızlıklarının asıl nedenidir.

Bu hesap, Elle Taşıma İşleri Yönetmeliği kapsamında risk değerlendirmesinde yükün ağırlığıyla birlikte sıklığın ve duruşun da ele alınması gerektiğini gösterir. Uygulanabilir önlemler:

Yüksekliği ayarlanabilen palet yeri: Kaldırma tablası veya yaylı palet tablası, istifi bel ile omuz arasında tutar.
Mekanik dizme ve boşaltma: Robot, vakumlu tutucu veya manipülatör, tekrar sayısını doğrudan azaltır.
Rotasyon: Boşaltma ve ayıklama görevleri arasında vardiya içi dönüşüm yapılır.
Kişisel koruyucu: Kırık kenarlara karşı kesilmeye dayanıklı eldiven ve düşen parçaya karşı burun korumalı iş ayakkabısı verilir.
İstif güvenliği: Paketlerin yüksekliği sınırlanır, çemberleme ve streç sağlam yapılır, eğik zeminde istif yapılmaz.

Yük sınırını sıklığa göre hesaplamak için kaç kilo kaldırılabilir, doğru kaldırma tekniği için elle taşıma ve kaldırma tekniği yazılarımıza bakın.

Eğitim, sağlık gözetimi ve periyodik kontroller

Tehlike sınıfınızı İSG-KATİP’teki NACE kodundan doğrulayın; temel eğitimin süresi, tekrar sıklığı ve periyodik muayene aralığı buna göre belirlenir. Her yeni çalışan, sezonluk ya da geçici olsa da işe başlamadan önce en az 2 saatlik yüz yüze işe başlama eğitimi alır. Temel eğitimin işe ve işyerine özgü riskler bölümü tehlikeli ve çok tehlikeli işyerlerinde yüz yüze verilir; merdane, fırın arabası ve toz riskleri bu bölümde sahada gösterilerek anlatılmalıdır.

Sağlık gözetiminde tozla çalışanlar için ILO sınıflamasına uygun akciğer grafisinin sıklığını işyeri hekimi belirler. Kil hazırlama ve şekillendirmede gürültü 85 dB(A) üst eylem değerini aşıyorsa işitme testi zorunludur; bu bölümler gürültü açısından da ölçülmelidir.

Fabrikada forkliftler, konveyörler, kompresör tankları, elektrik iç tesisatı ve topraklama ile yangın tesisatı yıllık periyodik kontrol kapsamındadır. Bu kontrolleri EKİPNET’e kayıtlı yetkili kişilere yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür; periyodik kontrol hizmetimizde tarihleri planlar, raporlardaki eksiklerin kapanmasını takip ederiz. Tarihleri izlemek için İSG takvimi aracını kullanabilirsiniz.

Bursa ve çevre illerdeki tuğla ve kiremit üreticileri için SİSTEMER, iş güvenliği uzmanlığı hizmetinde bölüm bazlı saha turlarını ve risk değerlendirmesini birlikte yürütür. Yapı malzemesi üreticilerinin diğer başlıkları için inşaat sektörü sayfamıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Tuğla fabrikasında en sık kaza nerede olur?

Kil hazırlama makinelerinde, özellikle merdane ve karıştırıcıda tıkanıklığa müdahale sırasında ve fırın arabası mekanizmasında sıkışma kazaları en ağır sonuçları doğurur. Sayıca en sık şikâyet ise boşaltma ve istiflemedeki bel ve omuz zorlanmalarıdır.

Kil tozu için hangi maske kullanılmalı?

Önce nemlendirme, kapatma ve yerel emiş sağlanmalıdır. Kalan maruziyet için partikül filtreli bir koruyucu seçilir; sınıfı ölçüm sonucuna göre belirlenir ve maskenin yüze oturması kontrol edilir.

Fırın arabası sıkıştığında ne yapılmalı?

Hat durdurulur, itici ve transfer sistemlerinin enerjisi kesilip kilitlenir. Fırın içine giriş gerekiyorsa soğuma beklenir, gaz ölçümü yapılır ve iş kapalı alan izniyle, dışarıda bir gözcüyle yürütülür.

Tuğla boşaltmada kaç kilo kaldırılabilir?

Mevzuat tek bir kilogram sınırı vermez. Güvenli yük; kaldırmanın sıklığına, yüksekliğine, gövdenin dönmesine ve süresine göre hesaplanır. Hafif ürünlerde bile yüksek sıklık, kaldırma tablası veya mekanik dizme gerektirebilir.