Kesik ve Kanamada İlkyardım: Atölye Rehberi

Kanamada ilkyardım: önce ortam, sonra yara

Bir sac parçasının kenarı eldivenin üstünden bileğe kayar, bir maket bıçağı karton yerine parmağa iner ya da kırılan bir cam levha önkolu keser. Kanamada ilkyardım bu anlarda birkaç dakikalık doğru bir müdahaledir; ama ilk adım yaraya değil ortama bakmaktır:

Makineyi durdurun. Yaralanma bir makinede olduysa makine durdurulur, gerekirse enerjisi kesilir. Pres ve benzeri makinelerde kopma veya ezilme varsa uzuv kopması ve ezilmede ilkyardım yazımızdaki sırayı izleyin.
Kendinizi koruyun. Tek kullanımlık eldiven giyin. Kanla temas, kan yoluyla bulaşan enfeksiyonlar açısından risklidir.
Yaralıyı oturtun veya yatırın. Kan gören veya ağrısı olan kişi bayılabilir; ayakta müdahale edilmez.
Gerekiyorsa 112’yi aratın. Fışkıran kanama, kopma, bilinç bulanıklığı veya soğuk terleme varsa yardım hemen çağrılır; ilkyardımcı müdahaleye devam eder.

İşyerindeki ilkyardımcı sayısı tehlike sınıfına göre belirlenir: az tehlikelide her 20, tehlikelide her 15, çok tehlikelide her 10 çalışana bir ilkyardımcı (İlkyardım Yönetmeliği). İlkyardımcının yetki sınırları için ilkyardımcı görev ve yetkileri yazımıza bakabilirsiniz.

Kanamanın ciddiyetini tanımak

Rengine bakarak damar türünü ayırt etmek her zaman mümkün değildir. Karar için şu belirtiler daha güvenilirdir:

Görünüm	Olası durum	İlk müdahale	Sağlık kuruluşu?
Sızıntı tarzında, birkaç dakikada yavaşlayan kanama	Yüzeysel kesik	Yıkama, doğrudan bası, temiz örtü	Yara derin veya kirli değilse çoğu zaman gerekmez
Sürekli akan, basıyla yavaşlayan kanama	Daha derin kesik	Kesintisiz bası, basınçlı pansuman	Çoğu zaman gerekir; dikiş ihtiyacı değerlendirilir
Fışkıran veya hızla yayılan kanama	Büyük damar yaralanması	Hemen güçlü doğrudan bası, gerekirse turnike	112
Kanama az, ama parmakta uyuşma veya hareket kaybı	Sinir veya tendon yaralanması	Örtü, hareketsiz bırakma	Mutlaka

Kesik yarası ilkyardım: doğrudan bası ve basınçlı pansuman

Kesik yarası ilkyardım uygulamasının temeli doğrudan basıdır. Adımlar:

Yaranın üzerine temiz bir gazlı bez veya bez koyun. Malzeme yoksa beklemeyin; eldivenli elinizle hemen bastırın.
Avuç içiyle, güçlü ve kesintisiz bastırın. “Durdu mu?” diye sık sık kaldırmayın; en az 10 dakika aralıksız bası uygulayın.
Bez kanla ıslanırsa kaldırmayın, üzerine yenisini ekleyip basmaya devam edin. Alttaki bezi kaldırmak, oluşmaya başlayan pıhtıyı bozar.
Kanama kontrol altına alındığında basınçlı pansuman yapın: Bezin üzerine rulo sargıyı yarayı örtecek ve basıyı sürdürecek kadar sıkı sarın.
Sargının dolaşımı kesmediğini kontrol edin: Parmak uçları solmamalı, morarmamalı ve uyuşmamalıdır. Sargıdan sonra şişlik artarsa sargı gevşetilip yeniden yapılır.
Yaralıyı sıcak tutun, ağızdan bir şey vermeyin ve durumunu izleyin.

Uzvu yukarı kaldırmak gibi yardımcı uygulamalar doğrudan basının yerine geçmez. Yarada saplı bir cam veya metal parçası varsa çıkarmayın; cismi yerinde sabitleyecek şekilde etrafından destekleyerek bası yapın ve kişiyi sağlık kuruluşuna gönderin.

Turnike ne zaman kullanılır, sınırları nelerdir?

Turnike ne zaman sorusunun cevabı dardır: Kol veya bacakta, doğrudan basıyla durdurulamayan hayati bir kanama olduğunda ya da uzuv koptuğunda. Güncel uluslararası ilkyardım kılavuzları, bu durumlarda turnikeyi doğrudan basının devamı olarak kabul eder; küçük ve orta kanamalarda turnikenin yeri yoktur.

Yer: Yaranın birkaç santimetre üstüne, eklem üzerine gelmeyecek şekilde. Gövde ve boyna turnike uygulanmaz.
Sıkılık: Kanama duruncaya kadar sıkılır. Yetersiz sıkılan turnike toplardamar dönüşünü kesip kanamayı artırabilir.
Saat: Uygulama saati yazılır ve sağlık ekibine söylenir.
Gevşetme: İlkyardımcı turnikeyi gevşetmez veya çıkarmaz; bu karar sağlık ekibinindir.
Malzeme: Ticari turnike, kemer veya ince iple yapılan doğaçlama turnikeden daha güvenilirdir. İnce ip, tel veya kablo kullanılmaz.

Atölye kazası ilkyardım örnekleri: bıçak, sac, cam

Her kesici kaynağın yarası farklıdır; atölye kazası ilkyardım planı bu farkları bilmelidir:

Bıçak ve maket bıçağı: Kesik düzgün kenarlıdır ama derin olabilir. Avuç içi ve parmak kesiklerinde tendon yaralanması sık görülür; parmak tam bükülemiyorsa veya parmak ucunda his azalmışsa yara küçük görünse de sevk edilir. Kesimhane ve et işleme gibi sürekli bıçakla çalışılan alanlar için kesimhane ve şerit bıçak güvenliği yazımıza bakın.
Sac kenarı ve çapak: Yara uzun, düzensiz ve kirli olabilir; metal tozu ve yağ bulaşır. Yara temiz suyla bolca yıkanır, ovalanmaz. Kirli ve paslı cisimle oluşan yaralarda tetanoz aşısı durumu işyeri hekimince değerlendirilir; aşılama planı için işyerinde aşılama programı. Sac işleri için abkant ve giyotin güvenliği.
Cam: Yarada küçük parçalar kalabilir ve görünmeyebilir. Cam kesiklerinde yara içi temizlenmeye çalışılmaz, sağlık kuruluşunda değerlendirilir. Önleme için cam kesme ve taşıma işleri yazımıza bakın.

Çoğu kesik, uygun kesilme direnci olan eldivenle önlenebilir; seçim için iş eldiveni seçimi yazımızdaki TS EN 388 açıklamalarını kullanın.

Hastaneye sevk kararı

Aşağıdakilerden biri varsa yaralı sağlık kuruluşuna gönderilir:

En az 10 dakikalık kesintisiz basıya rağmen kanama durmuyor.
Yara kenarları ayrık duruyor veya yara içinde yağ dokusu ya da kas görünüyor.
Yara el, parmak veya eklem üzerinde ve hareket ya da his kaybı var.
Yarada yabancı cisim kalmış veya kalmış olabilir (cam, metal parçası).
Yara kirli, paslı bir cisimle oluşmuş ve tetanoz aşısı durumu bilinmiyor.
Yara yüzde veya kişi kan sulandırıcı ilaç kullanıyor.
Yaralıda solukluk, soğuk terleme, baş dönmesi veya bilinç değişikliği var.

Kararsız kalındığında sevk edilmelidir. Sevk kararını ilkyardımcı tek başına vermek zorunda kalmamalıdır; işyeri hekimiyle önceden belirlenmiş bir danışma yolu olmalıdır.

Kazadan sonra: kayıt, bildirim ve önleme

Kesik küçük olsa da bir iş kazasıdır. 6331 sayılı Kanun md. 14’e göre iş kazaları kaydedilir ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir; ayrıntılar için hafif iş kazası bildirimi yazımıza bakın. Müdahaleden sonra kanla kirlenen yüzeyler eldivenle temizlenir, dolaptan eksilen malzeme aynı gün tamamlanır ve yaralanmanın nedeni incelenir.

İlkyardımcının kendisi de korunmalıdır. Müdahale sırasında yaralının kanı ilkyardımcının açık bir yarasına, gözüne veya ağzına temas ettiyse bölge hemen bol suyla yıkanır ve durum aynı gün işyeri hekimine bildirilir. Hekim, temasın türüne göre izlem gerekip gerekmediğini değerlendirir. Bu yaklaşımın ayrıntıları için kesici-delici alet yaralanması yazımıza bakabilirsiniz. Olay kaydına yaralanmanın yeri, kullanılan alet veya malzeme, uygulanan müdahale, sevk durumu ve ilkyardımcının adı yazılır; bu kayıt hem iş kazası incelemesinin hem de dolap içeriğinin gözden geçirilmesinin girdisidir.

SİSTEMER olarak işyeri hekimliği hizmetimizde Bursa ve çevre illerdeki atölyelerde ilkyardım malzemesini risk alanlarına göre belirliyor, sevk ölçütlerini ilkyardımcılarla birlikte yazıyor ve kanama senaryosunu acil durum planı tatbikatlarına ekliyoruz. İlkyardımcı belgesinin nasıl alınacağı için ilkyardım sertifikası yazımıza bakabilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Kanayan yaraya ne kadar süre bastırılmalı?

En az 10 dakika, aralıksız. Bu sürede bezi kaldırıp kanamayı kontrol etmek pıhtının oluşmasını bozar. Bez ıslanırsa üzerine yenisi eklenir.

Turnike ne zaman uygulanır?

Kol veya bacakta doğrudan basıyla durdurulamayan hayati bir kanama varsa ya da uzuv koptuysa. Uygulama saati not edilir ve turnike sağlık ekibi gelene kadar gevşetilmez.

Yaraya tentürdiyot veya toz dökülür mü?

İlkyardım Yönetmeliği ilkyardımı ilaçsız uygulamalar olarak tanımlar; ilkyardımcı yaraya ilaç, toz, krem veya geleneksel karışım uygulamaz. Küçük kesikler temiz suyla yıkanıp temiz bir örtüyle kapatılır; derin yaralarda bası yapılır ve yaralı sevk edilir.

Yaranın dikiş isteyip istemediği nasıl anlaşılır?

Bu kararı sağlık kuruluşu verir. Kenarları kendiliğinden kapanmayan, derin veya eklem üzerindeki yaralar dikiş gerektirebileceği için gecikmeden değerlendirilmelidir.

Küçük bir kesik de iş kazası olarak bildirilir mi?

İş kazası tanımına giren her olay kayda alınır ve kazadan sonraki 3 iş günü içinde SGK’ya bildirilir. Bildirimin ayrıntıları için hafif iş kazası bildirimi yazımıza bakabilirsiniz.