Kısaca
Asbest, kristal silika, benzen, sert ağaç tozu, kaynak dumanı ve dizel egzozu gibi maruziyetler, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı’nın insanlarda kanser yaptığı kesin olan etkenler arasındadır. Mesleki kanserler çoğu zaman maruziyetten on yıllar sonra, çalışan işten ayrıldıktan sonra ortaya çıkar; bu nedenle neye, ne kadar süre maruz kalındığını gösteren kayıtlar, Kanserojen Maddeler Yönetmeliği’ne göre maruziyet bittikten sonra en az 40 yıl saklanır.
Mesleki kanserler neden geç fark edilir?
Bir iş kazası aynı gün görünür. Mesleki kanserler, yani işe bağlı kanser türleri ise çoğu zaman maruziyetin başlamasından on, yirmi, hatta kırk yıl sonra ortaya çıkar. Tanı konduğunda çalışan çoğunlukla başka bir işyerindedir ya da emekli olmuştur; hekim de hastaya yıllar önce hangi işte, hangi tozun veya kimyasalın içinde çalıştığını sormazsa hastalığın işle bağlantısı hiç kurulmaz.
Bu gecikme iki sonuç doğurur. Birincisi, bugün alınmayan bir önlemin bedeli yıllar sonra ödenir; ikincisi, bağlantıyı kurmanın tek yolu düzgün tutulmuş kayıtlardır. Bu yazıda hangi maruziyetlerin hangi kanserlerle ilişkili olduğunu, gecikme süresinin ne anlama geldiğini ve hangi kayıtların ne kadar süre saklanacağını anlatıyoruz. Kanserojen maddelerle çalışmanın yönetmelik kuralları (ikame, kapalı sistem, maruz kalan çalışan listesi) için kanserojen ve mutajen maddelerle çalışma kuralları yazımıza bakabilirsiniz.
Hangi maruziyetler risklidir?
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), etkenleri insanlarda kanser yapıp yapmadıklarına dair kanıtın gücüne göre sınıflandırır. Aşağıdaki etkenler, insanlarda kanser yaptığı kesin olan Grup 1 etkenler listesinde yer alır ve Bursa ve çevre illerdeki sanayide sık karşılaşılan işlerle doğrudan ilgilidir.
| Etken | İlişkili kanser | Görüldüğü işlerden örnekler |
|---|---|---|
| Asbest | Mezotelyoma, akciğer, gırtlak, yumurtalık | Eski bina yıkımı ve tadilatı, eski fren ve conta işleri, yalıtım sökümü |
| Kristal silika (solunabilir) | Akciğer | Döküm, taş ve mermer işleme, seramik, kumlama, beton kesme |
| Benzen | Lösemi | Akaryakıt depolama ve dolum, kimya, bazı çözücü kullanımları |
| Ahşap tozu | Burun boşluğu ve sinüs, nazofarenks | Mobilya imalatı, zımparalama, kesim |
| Kaynak dumanı | Akciğer | Kaynak ve kesme işleri |
| Dizel motor egzozu | Akciğer | Kapalı alanda forklift ve iş makinesi, garaj, tünel |
| Formaldehit | Nazofarenks, lösemi | Reçine, sunta ve MDF üretimi, laboratuvar |
| Altı değerlikli krom ve nikel bileşikleri | Akciğer; nikelde burun ve sinüs | Krom kaplama, paslanmaz çelik kaynağı |
| Vinil klorür | Karaciğer (anjiyosarkom) | PVC üretimi |
| Bazı aromatik aminler | Mesane | Boya ve pigment üretimi, eski kauçuk işleri |
| Güneş ışınımı | Deri kanserleri | İnşaat, tarım ve diğer açık hava işleri |
Asbest kanseri: mezotelyoma ve akciğer
Asbest, akciğer zarı ve karın zarında görülen mezotelyomanın başlıca nedenidir. Bugün asbest kullanılmıyor olsa da eski binalarda çatı levhası, boru yalıtımı ve döşeme malzemesi olarak durur; risk, bu malzemelerin sökümü ve yıkımında ortaya çıkar. Asbest için mesleki maruziyet sınırı 0,1 lif/cm³’tür ve kayıtlar 40 yıl saklanır. Söküm kuralları için asbest söküm işleri, eski binalarda şüpheli malzemenin nasıl tanınacağı için eski binada asbest şüpheli malzeme yazılarımıza bakın.
Benzen ve lösemi
Benzen kan yapan sistemi etkiler ve lösemiye yol açabilir; benzen lösemi ilişkisi, mesleki kanserler arasında en iyi bilinenlerden biridir. Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik Ek-2, benzen için 8 saatlik sınır değeri 1 ppm (3,25 mg/m³) olarak belirler ve deri yoluyla da maruziyet olabileceğini not eder. Bu, eldiven ve deri temasının da önlem planına girmesi gerektiği anlamına gelir. Akaryakıt sektöründeki maruziyet için akaryakıt istasyonu çalışanları yazımıza bakabilirsiniz.
Mesleki akciğer kanseri: silika, kaynak dumanı ve dizel egzozu
Akciğer kanseri, mesleki kanserler arasında en çok etkenle ilişkilendirilen türdür. Kristal silika, kaynak dumanı, dizel egzozu, krom ve nikel bileşikleri ile asbest bu listede yer alır. Sigara bu riski ayrıca artırır; bu yüzden tozlu ve dumanlı işlerde sigarayı bırakma desteği de sağlık gözetiminin parçasıdır. Ayrıntılar için kristal silika tozu ve kaynak dumanının sağlık etkileri yazılarımızı okuyun.
Ahşap tozu ve burun-sinüs kanseri
Sert ağaç tozuna maruziyete neden olan işler, Kanserojen Maddeler Yönetmeliği Ek-1’de kanserojen işlemler arasında sayılır ve Ek-2’de sert ağaç tozu için 5 mg/m³ sınır değer verilir; sert ağaç tozu diğer ağaç tozlarıyla karışıksa bu değer karışımın tümüne uygulanır. Bursa’nın İnegöl başta olmak üzere mobilya üreten ilçelerinde bu, toz toplama sistemlerinin ve ölçümün önemini artırır; bkz. ahşap tozu ve toz toplama.
Uzun gecikme süresi ne demek?
Maruziyetin başlamasıyla kanserin ortaya çıkması arasındaki süreye gecikme (latent) süresi denir. Mezotelyoma çoğu zaman maruziyetten 20 yıl ve daha uzun süre sonra görülür; akciğer kanserlerinde de on yıllar söz konusudur. Benzene bağlı lösemi ise daha kısa sürede ortaya çıkabilir. Bu tablonun işyeri için üç anlamı vardır:
- Bugünkü sağlıklı tablo yanıltıcıdır: Çalışanlarda bugün hastalık görülmemesi, maruziyetin zararsız olduğunu göstermez.
- Kayıtlar çalışandan uzun yaşar: Hastalık, çalışan işten ayrıldıktan yıllar sonra ortaya çıkabilir; kayıtlar o güne kadar ulaşılabilir olmalıdır.
- Meslek öyküsü hayatidir: Tanı koyan hekimin “nerelerde çalıştınız?” sorusuna verilecek cevap, ancak çalışanın elinde maruziyet bilgisi varsa anlamlı olur.
Meslek hastalığı tanısının nasıl konduğu ve yükümlülük süresinin anlamı için meslek hastalığı nedir, tanı ve bildirim ve meslek hastalıkları listesi yazılarımıza bakabilirsiniz.
Maruziyet kayıtları: hangi kayıt, ne kadar süre?
Kaydın değeri içeriğine bağlıdır. İyi bir maruziyet kaydı şunları içerir: çalışanın adı ve görevi, hangi bölümde hangi tarihler arasında çalıştığı, maruz kaldığı madde veya işlem, ortam ölçüm sonuçları ve tarihleri, kullanılan koruyucu önlemler ve sağlık gözetimi sonuçları. Ortam ölçümlerini yetkili laboratuvarlarla planlarız; ölçüm sonuçlarının sınır değerlerle nasıl karşılaştırılacağı için mesleki maruziyet sınır değerleri yazımıza bakabilirsiniz.
Sağlık gözetimi ve bildirim
Kanserojen maddelere maruz kalan çalışanlar maruziyet öncesinde ve sonra düzenli aralıklarla sağlık gözetimine alınır. Sağlık gözetiminde çalışanın meslek ve tıbbi öz geçmişi kaydedilir, muayeneler yapılır ve mümkün olan hâllerde biyolojik izleme uygulanır (Kanserojen Maddeler Yönetmeliği md. 16 ve Ek-3). Yönetmelik iki noktada açıktır:
- Bir sağlık sorununun kanserojen maruziyetten kaynaklandığı saptanırsa işveren risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirir, çalışanı maruz kalmayacağı başka bir işte görevlendirmek dahil önlemleri uygular; hekim gerekli görürse benzer biçimde maruz kalan diğer çalışanlar da düzenli gözetime alınır.
- Kanserojen maruziyet nedeniyle oluştuğu ön tanısı konan tüm kanser vakaları, 6331 sayılı Kanun md. 14 uyarınca ilgili kurumlara bildirilir (md. 16/5).
Akciğer kanseri ve pnömokonyoz riski bulunan tozlu işlerde akciğer grafisinin nasıl okunduğu için ILO sınıflamasına göre akciğer grafisi, meslek hastalığından şüphelenildiğinde izlenecek yol için meslek hastalığı şüphesinde hekim yazılarımıza bakabilirsiniz. Sağlık sektöründe kanserojen ilaçlarla çalışma ayrı bir başlıktır; bkz. antineoplastik ilaç hazırlama.
Önlemde öncelik sırası
Mesleki kanserlerin önlenmesinde öncelik sırası değişmez: Önce etkeni ortadan kaldırmak veya daha az tehlikelisiyle değiştirmek, sonra kapalı sistem ve kaynağında emiş, ardından iş organizasyonu ve en son kişisel koruyucu donanım. Kanserojen maddelerin önemli bir kısmında güvenli kabul edilebilecek bir maruziyet düzeyi gösterilemediği için hedef, sınır değerin altında kalmak değil, maruziyeti mümkün olan en düşük düzeye indirmektir.
Kanserojen etkenlerin bulunduğu işyerlerinde maruziyet envanterini risk değerlendirmesi içinde çıkarıyor, sağlık gözetimini ve kayıt düzenini işyeri hekimliği hizmetimizle yürütüyoruz. Kimya ve plastik sektörüne özgü riskler için kimya ve plastik sektörü sayfamıza, ölçüm ve muayene tarihlerini izlemek için İSG takvimi aracımıza bakabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Hangi kanserler mesleki kanser sayılabilir?
İşyerindeki bir etkenle bilimsel olarak ilişkisi gösterilmiş kanserler. En bilinen örnekler asbestle mezotelyoma ve akciğer kanseri, benzenle lösemi, sert ağaç tozuyla burun ve sinüs kanseri, kristal silika ve kaynak dumanıyla akciğer kanseridir.
Kanserojen maddeye maruz kalan çalışanın kayıtları ne kadar saklanır?
Kanserojen Maddeler Yönetmeliği’ne göre maruziyetin sona ermesinden sonra en az 40 yıl. İşyeri kapanırsa kayıtlar SGK il müdürlüğüne teslim edilir.
Mesleki kanser işten ayrıldıktan yıllar sonra ortaya çıkarsa ne olur?
Hastalık yine meslek hastalığı olarak değerlendirilebilir. Bunun için çalışanın hangi işte, neye ve ne kadar süre maruz kaldığının gösterilmesi gerekir; bu da ancak saklanmış maruziyet ve sağlık kayıtlarıyla mümkündür.
Sınır değerin altında kalan maruziyet güvenli midir?
Kanserojen maddelerde her zaman değil. Bu maddelerin önemli bir kısmında güvenli bir eşik gösterilemediği için hedef, sınır değerin altında kalmakla yetinmeyip maruziyeti mümkün olan en düşük düzeye indirmektir.
Tehlike sınıfınıza uygun süreyle görevlendirilen hekimle işe giriş ve periyodik muayene, işe uygunluk raporu ve sağlık gözetimi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.