Kısaca
Servis teknisyeni, montaj ekibi veya keşif yapan saha personeli her gün farklı bir ortamda çalışır; bu yüzden fabrikadaki sabit bir risk listesi onları korumaya yetmez. Mobil çalışanların risk değerlendirmesi üç katmanda kurulur: işin kendisi, müşteri sahası ve araç ile yalnız çalışma. Merkezdeki doküman genel riskleri ve kuralları belirler; sahada beş dakikalık bir kontrol kartı son dakika riskini yakalar; sahadan gelen bilgi dokümanı günceller.
Mobil çalışanlar risk değerlendirmesi: sabit liste neden yetmez?
Bir klima servis teknisyeni sabah bir fabrikanın çatısında, öğleden sonra bir apartman dairesinde, akşam ise bir restoranın mutfağında çalışıyor. Aynı gün içinde yüksekte çalışma, elektrik, kimyasal soğutucu, trafik ve müşteri çalışanlarıyla iç içe çalışma risklerini yaşıyor. Şirketin risk değerlendirmesi ise yalnızca merkezdeki atölyeyi ve ofisi anlatıyor. Mobil çalışanlar risk değerlendirmesi bu boşluğu kapatmak için yapılır.
İşverenin yükümlülüğü işyerinin duvarlarıyla sınırlı değildir:
- 6331 sayılı Kanun md. 4’e göre işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür ve risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. Kanun’daki işyeri tanımı, işyerine bağlı yerleri, eklentileri ve araçları da kapsar.
- İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği, belirli bir yöntemi zorunlu kılmaz; işyerine ve işe uygun bir yöntem seçilmesini ister. Bu esneklik, saha işleri için görev bazlı bir yapı kurmanıza imkân verir.
- Görevle işyeri dışına gönderilen çalışanın bu sırada geçirdiği kaza, iş kazası sayılabilir. Hangi hâllerin kapsama girdiğini iş kazası sayılan hâller yazımızda anlattık.
Saha personeli iş güvenliği: üç risk katmanı
Saha personeli iş güvenliği için riskleri üç katmanda düşünün. Her katmanın kontrolü farklı kişilerin elindedir.
| Katman | Tipik tehlikeler | Kim kontrol eder? | Temel önlem |
|---|---|---|---|
| İşin kendisi | Elektrik, yüksekte çalışma, ağır taşıma, el aletleri, kimyasal | İşveren ve ekip lideri | Görev talimatı, eğitim, uygun ekipman ve KKD |
| Müşteri sahası | Çalışan makineler, forklift trafiği, kapalı alan, başka ekiplerin işi, saldırgan müşteri | Müşteri ile birlikte | Ön bilgi alışverişi, giriş eğitimi, iş izni, enerji kesme yetkisinin netleşmesi |
| Araç, yol ve yalnız çalışma | Trafik kazası, yorgunluk, yükün kayması, yardım çağıramama | İşveren ve çalışan | Sürüş kuralları, yük sabitleme, iletişim protokolü |
Bu tablo, risk değerlendirmesi dokümanınızın iskeletidir. Her saha görevi (montaj, periyodik bakım, arıza, keşif, teslimat) bu üç katman üzerinden yazılır.
Müşteri sahasında çalışma: koordinasyon önce gelir
Müşteri sahasında çalışma riskinin büyük bölümü, iki işletmenin birbirini yeterince bilgilendirmemesinden doğar. 6331 sayılı Kanun md. 23, aynı çalışma alanını paylaşan işverenlerin İSG önlemlerinde işbirliği yapmasını, riskleri önlemek için faaliyetlerini koordine etmesini ve birbirlerini bilgilendirmesini ister. Bunu sahaya şöyle taşıyın:
- İşten önce bilgi isteyin. Müşteriden işin yapılacağı alanın özel risklerini, giriş kurallarını, acil durum toplanma yerini ve sorumlu kişisini öğrenin. Düzenli müşteriler için bu bilgiyi bir müşteri kartına kaydedin.
- Kendi risklerinizi bildirin. Kaynak, kesme, kimyasal kullanımı veya gürültülü iş yapacaksanız müşteriye önceden söyleyin; müşterinin çalışanları da sizin riskinizden etkilenir.
- Enerji kesme yetkisini netleştirin. Bakımı yapılacak makinenin enerjisini kim kesecek, kilidi kim takacak, anahtar kimde kalacak? Bu soru cevapsızsa işe başlanmaz.
- Müşterinin izin sistemine uyun. Sıcak çalışma, yüksekte çalışma veya kapalı alan için müşterinin izin formu varsa doldurulur; yoksa kendi formunuzu kullanırsınız.
- Giriş eğitimini kayda alın. Müşterinin verdiği tesis kuralları eğitimi, teknisyenin dosyasına işlenir.
Koordinasyonun hukuki ve pratik yönlerini aynı çalışma alanında birden fazla işveren, müşteri tarafının bakışını yüklenici giriş eğitimi ve izin yazılarımızda anlattık.
Servis teknisyeni risk analizi: araç ve yol
Servis teknisyeni risk analizi yapılırken en uzun süreli maruziyetin direksiyonda geçtiği çoğu zaman unutulur. Aracı da işin bir parçası olarak değerlendirin:
- Sürüş ve dinlenme süreleri: Karayolları Trafik Yönetmeliği md. 98’deki 24 saatte en fazla 9 saat ve 4,5 saat kesintisiz sürüşten sonra 45 dakika mola kuralları, azami ağırlığı 3,5 tonu aşan ticari yük araçlarını ve şoför dahil 9 kişiyi aşan ticari yolcu araçlarını kapsar. Servis teknisyenlerinin kullandığı hafif ticari araçlarda bu sınırlar doğrudan uygulanmaz; benzer kuralları şirket politikası olarak koymanızı öneririz.
- İş programı: Günlük iş listesi yol süresi hesaba katılmadan yazılırsa teknisyen ya hız yapar ya mola vermez. Programı planlayan kişi de risk değerlendirmesinin tarafıdır.
- Yük ve ekipman: Araç içindeki merdiven, tüp, alet çantası ve yedek parçalar ani frende kabine fırlayabilir. Raf, bağlama ve bölme kullanın; tüpleri dik ve sabitlenmiş taşıyın. Yük sabitleme ilkeleri için tır ve kamyonda yük sabitleme yazımıza bakın.
- Telefon: Müşteri ve merkezle iletişim, sürüş sırasında değil, araç park hâlindeyken yapılır.
Sürücü seçimi, sağlık ve araç bakımı için şirket şoförleri ve sürücüler yazımız ayrıntılı bir çerçeve sunar.
Yalnız çalışma ve iletişim protokolü
Saha personelinin önemli bir kısmı tek başına çalışır. Yalnız çalışma kendi başına yasak değildir; ama bazı işler yalnız yapılmamalıdır ve yalnız çalışan herkes için bir iletişim düzeni gerekir:
- Yalnız yapılmayacak işleri yazın: Kapalı alana giriş, enerjili elektrik panosunda çalışma, yüksekte kurtarma gerektirebilecek işler ve ağır yükün elle kaldırılması bunların başında gelir.
- Varış ve ayrılış bildirimi: Teknisyen sahaya vardığında ve ayrıldığında merkeze kısa bir mesaj atar. Belirlenen sürede mesaj gelmezse merkez arar; ulaşamazsa önceden tanımlı adımlar başlar.
- Kapsama alanı: Bodrum, makine dairesi ve kırsal sahalar gibi telefonun çekmediği yerler için ek önlem tanımlanır.
- Saldırganlık riski: Konut ve işyerlerinde gergin müşteriyle karşılaşma ihtimali risk değerlendirmesine yazılır; teknisyene işi bırakıp çıkma hakkı açıkça tanınır.
Protokol örnekleri için yalnız çalışan güvenliği yazımıza bakabilirsiniz.
Sahada beş dakikalık kontrol: dinamik risk değerlendirmesi
Merkezdeki doküman her sahayı önceden bilemez. Teknisyen işe başlamadan önce şu soruları kendine sormalı ve cevabını kısa bir karta işaretlemelidir:
- Yapılacak iş, bana verilen bilgiyle uyuşuyor mu?
- Enerji, basınç veya hareketli parça var mı; kim kesti, kilit kimde?
- Yükseklik, kapalı alan veya çatı gibi ayrı izin gerektiren bir erişim var mı?
- Çevrede başka bir ekip, forklift trafiği veya müşteri çalışanı var mı?
- Acil durumda nereye çıkacağım, kime haber vereceğim, telefonum çekiyor mu?
- Ekipmanım ve KKD’m bu işe uygun ve eksiksiz mi?
Bir soruya “hayır” veya “emin değilim” cevabı verilirse iş başlamaz; teknisyen merkezi veya müşteri sorumlusunu arar. Kartlar haftalık toplanır ve sık işaretlenen sorunlar ana dokümana geri işlenir. Daha ayrıntılı iş adımı analizi için iş güvenliği analizi (İGA) yöntemi kullanılabilir.
Saha ekipleri risk analizi: dokümana nasıl yazılır?
Saha ekipleri risk analizi dokümanını işletme bölümlerine göre değil, görevlere göre kurun:
- Görev listesi: Montaj, periyodik bakım, arıza müdahalesi, keşif, teslimat gibi her görev ayrı bir başlık olur.
- Saha tipleri: Fabrika, şantiye, konut, açık alan ve kamu binası gibi saha tipleri için ek riskler satır olarak eklenir.
- Ortak bölüm: Araç, yalnız çalışma, iletişim protokolü ve KKD seti tüm görevler için bir kez yazılır.
- Sağlık: Sürüş ve yüksekte çalışma gibi görevler, işyeri hekiminin işe uygunluk değerlendirmesinde dikkate alınır.
- Güncelleme: Kaza, ramak kala, yeni bir müşteri tipi, yeni ekipman veya kontrol kartlarında tekrarlayan bir bulgu, dokümanın güncellenmesi için yeterli nedendir.
Asansör, klima ve mobilya montajı gibi işlere özgü riskleri asansör bakım teknisyeni, HVAC ve klima teknisyenleri ve mobilya sevkiyat ve montaj ekipleri yazılarımızda ele aldık. Genel adımlar için risk değerlendirmesi nasıl yapılır yazımıza bakın. Bursa ve çevre illerde sahada çalışan ekipler için görev bazlı dokümanı hazırlamak ve kontrol kartını kurmak risk değerlendirmesi hizmetimizin parçasıdır; güncelleme tarihlerini İSG takvimi ile izleyebilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Müşteri sahasındaki riskten kim sorumlu?
Her işveren kendi çalışanından sorumludur; servis firması teknisyeninin güvenliğini, müşteri de kendi tesisinin risklerini yönetir. Aynı alanda çalışıldığında iki işveren 6331 sayılı Kanun md. 23 gereği işbirliği yapar, faaliyetlerini koordine eder ve birbirini bilgilendirir.
Her müşteri için ayrı risk değerlendirmesi mi gerekir?
Genellikle hayır. Görev bazlı ana doküman, saha tipleri için ek satırlar ve sahada doldurulan kontrol kartı birlikte yeterli bir yapı oluşturur. Sürekli gidilen ve özel riskleri olan büyük müşteriler için ayrı bir müşteri kartı hazırlanması yararlıdır.
Yalnız çalışan teknisyen için ikinci kişi ne zaman şarttır?
Risk değerlendirmesi belirler. Kapalı alana giriş, enerjili elektrik çalışması, kurtarma gerektirebilecek yüksekte çalışma ve ağır yüklerin elle taşınması gibi işlerde ikinci kişi veya gözcü öngörülmesi beklenir.
Mobil çalışanlar hangi eğitimleri almalı?
Temel İSG eğitimine ek olarak; yaptıkları işe göre yüksekte çalışma, elektrik güvenliği, güvenli sürüş, müşteri sahası kuralları ve dinamik risk kontrol kartının kullanımı eğitim programına eklenmelidir. Eğitimlerin bir bölümü sahada uygulamalı verilmelidir.
Sahada tehlikeleri belirleyip puanlayan, önlemleri sorumlu ve tarihe bağlayan, yenileme takvimi belli risk değerlendirmesi.
SİSTEMER OSGB Teknik Ekibi — iş güvenliği uzmanları ve işyeri hekimlerimizin sahadaki deneyimiyle hazırlanmıştır. Mevzuat bilgileri yayın/güncelleme tarihi itibarıyla geçerlidir; işletmenize özel değerlendirme için bize ulaşın.